تقدیم به یار و یاورم نگین انگشترم فرهیخته بانو شکیلا شایسته

وقتی در باره بیش از ۱۳۰ کتاب و مقاله نوشته شده از حکیم رازی سخن گفتم دوستی با ناباوری از من مدرک این ادعا را خواست. هر چند بزرگترین مدرک را ابوریجان بیرونی برای ما بجای گذاشته است که نام تمام این کتاب ها و مقاله ها را برای ما جمع آوری و تنظیم کرده است. ولی در حال تحقیق در باره این درخشنده ستاره تاریخ ایران زمین بودم که در کتاب چهارم ” داستان تمدن ” ویل دورانت به چند سطر کوتاه در باره رازی و ابوعلی سینا برخوردم. کتاب “داستان تمدن” که در فارسی بنام ” تاریخ تمدن” ترجمه و شناخته شده است در یک مجموعه ۱۱ جلدی تاریخ تمدن بشری را با زبانی شیوا به نگارش درآورده است. ویل دورانت (Will Durant) با کمک همسرش آریل دورانت(Ariel Durant) این مجموعه را فراهم کرده است.
در کتاب چهارم این مجموعه که زیر عنوان “عصر ایمان ” نوشته شده و در بخش پزشکی قسمت اندیشه و هنر در شرق اسلام به این مطلب در باره رازی برخوردم: (ترجمه از متن انگلیسی از خودم است):
برجسته ترین شخصیت، در میان خانواده انسانی پزشکان این دوره، ابوبکر محمد رازی (۸۴۴ تا ۹۲۴ میلادی) است که در اروپا بنام رازیس (Rhazes ) معروف است. او مانند بسیاری از دانشمندان و شاعران بزرگ زمان خود ایرانی بود و بزبان عربی می نوشت. رازی که در شهر ری نزدیک تهران متولد شده بود ، دانش های شیمی، کیمیاگری، و پزشکی را در بغداد فرا گرفت، و ۱۳۱ کتاب نوشت که نیمی در باره علم پزشکی بود، و بیشتر آنها از میان رفته است. ” کتاب الحاوی” او در بیست جلد تمامی رشته های پزشکی را در بر می گرفت. ترجمه لاتین این کتاب بنام “لیبر کانتی ننس” ، احتمالا معتبرترین کتاب مرجع پزشکی بود که چندین قرن در دنیای سفید پوست مطالعه می شد و یکی از ۹ کتابی بود که در سال ۱۳۹۵ میلادی کتابخانه دانشکده پزشکی دانشگاه پاریس را تشکیل می داد. رساله او در باره آبله و سرخک شاهکار مشاهده مستقیم و تجزیه و تحلیل بالینی است. نخستین مطالعه دقیق بیماری های عفونی و اولین تلاش برای جدا ساختن این دو بیماری به شمار می آمد.
برای درک شهرت و نفوذ این کتاب کافی است که بدانیم بین سالهای ۱۴۹۸ و ۱۸۶۶ نسخه انگلیسی آن بیش از چهل بار تجدید چاپ شد. معروف ترین اثر رازی مجموعه ده جلدی تحقیق پزشکی بنام “کتاب المنصوری” است که به شاهزاده خراسان اهداء شده بود. جرارد گرمونا این اثر را به لاتین ترجمه کرد ، و جلد نهم این ترجمه در اروپا بعنوان کتاب نهم منصوری تا قرن شانزدهم شهرت فراوانی داشت. رازی درمان های جدیدی با استفاده از مرهم جیوه و استفاده از روده حیوانات برای بخیه زدن معرفی کرد. رازی همچنین رویه متداول پزشکان زمان خودش را که گاهی بدون دیدن بیمار تنها با امتحان ادرار آنها به تشخیص بیماریشان مبادرت میکردند مورد انتقاد قرار داد. برخی نوشته های کوتاهش روحیه طنز او را نشان می دهد. مثل این که ” حتی حاذق ترین پزشکان هم قادر به درمان کلیه بیماری ها نیستند.” ویا اینکه ” چرا برخی پزشکان کم اطلاع و عوام و زنان در معالجه برخی بیماری ها موفق تر از پزشکان مطلع هستند.” رازی بنا به آراء عمومی بزرگترین پزشک و برجسته ترین محقق کلینیکی قرون وسطی به شمار می آید. رازی در سن ۸۲ سالگی در نهایت فقر درگذشت.
در دانشکده پزشکی دانشگاه پاریس تصویر دو طبیب اسلامی یکی رازی و دیگری ابوعلی سینا نصب شده است.
یاد و دست آورد های علمی اش گرامی باد.

ترجمه متن از نسخه انگلیسی چاپ SIMON & SCHUSTER

Image may contain: 2 people