ماریو بارگاس یوسا به‌عنوان یکصدوهفتمین برنده‌ی جایزه‌ی‌ نوبل ادبیات – معتبرترین جایزه‌ی‌ ادبی دنیا – معرفی شد.

———————————————————————————————–

جایزه‌ی‌ نوبل ادبیات هرساله از سوی آکادمی نوبل برای تقدیر از یک عمر دستاورد ادبی به یک شاعر، نویسنده و یا نمایش‌نامه‌نویس اعطا می‌شود که به‌دلیل قدمت و ارزش مادی، با دیگر جایزه‌های ادبی در جهان قابل مقایسه نیست.

جایزه‌ی نوبل ادبیات برای اولین‌بار در سال ۱۹۰۱ برگزار شد و «سولی پرودوم» فرانسوی نام خود را به‌عنوان اولین برنده‌ی‌ این جایزه به ثبت رساند. این جایزه تاکنون به ۱۰۵ شخصیت ادبی اعطا شده است و البته هفت ‌بار در سال‌های ۱۹۱۴، ۱۹۱۸، ۱۹۳۵، ۱۹۴۰، ۱۹۴۱، ۱۹۴۲ و ۱۹۴۳ آکادمی نوبل موفق به برگزاری و اعطای این جایزه نشد. صرف ‌نظر از سال‌های جنگ جهانی اول و دوم، آکادمی نوبل در سال‌هایی که اعضای آن برای انتخاب برنده‌ی نوبل به اجماع ‌نظر نرسیدند، از برگزاری آن خودداری کرد.

جایزه‌ی نوبل ادبیات طی بیش از یک قرن برگزاری، همواره با جنجال‌های کوچک و بزرگ همراه بوده است. بسیاری از کارشناسان و منتقدان ادبی معتقدند آکادمی نوبل به دلایل سیاسی و غیرادبی، نویسندگان بزرگی را از دریافت این جایزه محروم کرده است که مارسل پروست، جیمز جویس، ولادیمیر ناباکوف و خورخه لوییس بورخس سرشناس‌ترین آن‌ها هستند.

هرچند بزرگانی چون لئو تولستوی، هنریک ایبسن، امیل زولا و مارک تواین نیز به دلایلی که مغایر وصیت‌های بنیان‌گذار آکادمی نوبل بودند، از کسب این افتخار بازماندند.

از دیگر نویسندگان سرشناس به آسترید لیندگرن – نویسنده‌ی سوئدی خالق «پی‌پی جوراب‌بلند» – می‌توان اشاره کرد که به اعتقاد برخی منتقدان، چون آکادمی نوبل به ادبیات کودک توجهی ندارد، از قافله‌ی برندگان جایزه‌ی نوبل جا ماند.

توجه ویژه‌ی آکادمی نوبل به نویسندگان اروپایی در نوع خود جالب و البته اعتراض‌آمیز بوده است. از مجموع ۱۰۵ برنده‌ی نوبل ادبیات در سال‌های گذشته، تنها ۲۷ نفر غیراروپایی بوده‌اند و حتا کشوری چون سوئد بیش‌تر از همه‌ی قاره‌ی آسیا سابقه‌ی کسب نوبل ادبیات را دارد. اظهارات سال گذشته‌ی هوراس انگداهل – دبیر وقت آکادمی نوبل – که اروپا را محور اصلی جهان ادبیات دانسته بود، به‌نظر توجیهی برای این جهت‌گیری‌های جغرافیایی است.

نویسندگان فرانسوی با ۱۵ بار کسب نوبل ادبیات، پیشتاز بلامنازع هستند. ژان‌ ماری گوستاو لوکلزیو آخرین نماینده‌ی ادبیات فرانسه بود که سال گذشته موفق به دریافت این جایزه شد. رومن رولان، آناتول فرانس، آندره ژید، آلبر کامو، ژان پل سارتر و کلود سیمون از سرشناس‌ترین فرانسوی‌های این فهرست هستند.

پس از فرانسه، آمریکا و انگلستان هریک با ۱۰ جایزه‌ی نوبل مشترکا در رتبه‌ی دوم قرار دارند. آمریکا برای کسب اولین جایزه‌ی نوبل ادبیات سه دهه انتظار کشید تا سینکلر لوئیس در سال ۱۹۳۰ آن را کسب کرد. تونی موریسون نیز آخرین آمریکایی بود که ۱۷ سال قبل این جایزه را به‌دست آورد.

آلمان (۸)، سوئد (۷)، ایتالیا (۶)، اسپانیا (۵)، لهستان (۴)، ایرلند (۴) و شوروی سابق (۳) دیگر کشورهایی هستند که به دفعات جایزه‌ی نوبل ادبیات را کسب کرده‌اند. این در حالی است که قاره‌ی پهناور آسیا تنها در سه دوره که دو بار آن توسط ژاپن در سال‌های ۱۹۶۸ و ۱۹۴۴ و یک‌ بار آن توسط هند در سال ۱۹۱۳ بود، این افتخار را کسب کرده است.

جوان‌ترین برنده‌ جایزه‌ی نوبل ادبیات طی چند دهه گذشته، رودیارد کیپلینگ انگلیسی است که در سال ۱۹۰۷ در حالی‌که ۴۲ سال داشت، این جایزه را به‌دست آورد. در سوی مقابل، دوریس لسینگ انگلیسی در سال ۲۰۰۷ در حالی‌که ۸۸ساله بود، نوبل ادبیات را کسب کرد تا پیرترین برنده‌ی این جایزه نام بگیرد.

یکی از موارد قابل‌ توجه در تاریخ برگزاری جایزه‌ی نوبل ادبیات، شمار معدود نویسندگان زن است؛ به‌طوری‌که طی ۱۰۱ سال برگزاری این جایزه، فقط ۱۲ نویسنده‌ی زن نوبل ادبیات را کسب کرده‌اند. سلما لاگرلوف سوئدی اولین زنی بود که در سال ۱۹۰۹ موفق به کسب نوبل ادبیات شد. دیگر نویسندگان و شاعران زن برنده‌ی نوبل ادبیات عبارت‌اند از: گراتزیا دلدا (ایتالیا/۱۹۲۶)، زیگرید اوندست (نروژ/۱۹۲۸)، پرل باک (آمریکا/۱۹۳۸)، گابریلا میسترال (شیلی/۱۹۴۵)، نلی ساچز (سوئد/۱۹۶۶)، نادین گوردیمر (آفریقای جنوبی/۱۹۹۱)، تونی موریسون (آمریکا/۱۹۹۳)، ویسلاوا شیمبورسکا (لهستان/۱۹۹۶)، الفریده جلینک (اتریش/۲۰۰۴)، دوریس لسینگ (انگلیس/۲۰۰۷) و هرتا مولر (رومانی – آلمان/۲۰۰۹)

تاکنون فقط یک ‌بار در سال ۱۹۳۱، جایزه‌ی نوبل ادبیات بعد از مرگ یک نویسنده به او اعطا شده است. اریک آکسل کارلفلدت در این سال در حالی‌که در قید حیات نبود، برنده‌ی نوبل ادبیات انتخاب شد. البته آکادمی نوبل پس از آن در سال ۱۹۷۴ اعلام کرد، دیگر هیچ نویسنده‌ای بعد از مرگ، برنده‌ی این جایزه نخواهد بود؛ مگر آن‌که بعد از اعلام آکادمی نوبل درگذشته باشد.

در تمام دوره‌های برگزاری جایزه‌ی نوبل ادبیات، تنها دو نفر از دریافت این جایزه‌ی ارزشمند خودداری کرده‌اند؛ بوریس پاسترناک – خالق کتاب «دکتر ژیواگو» – در سال ۱۹۵۸، تحت فشار مقامات شوروی سابق از سفر به استکهلم برای دریافت جایزه امتناع ورزید. ژان پل سارتر فرانسوی نیز در سال ۱۹۶۴ به‌علت این‌که به هیچ جایزه و عنوان رسمی اعتقاد نداشت، نوبل ادبیات را نپذیرفت.

تاکنون تنها در چهار دوره از جوایز نوبل ادبیات، هم‌زمان بیش از یک نفر به عنوان برنده معرفی شده‌اند که البته وقوع آن بیش‌تر در دیگر شاخه‌های جایزه‌ی نوبل متداول است. در سال ۱۹۰۴، فردریک میسترال فرانسوی و خوزه اچه‌ گارای اسپانیایی، در سال ۱۹۱۷ کارل آدولف گیلروپ و هنریک پونتوپیدان هر دو از دانمارک، در سال ۱۹۶۶ شموئل یوسف آنیون اسراییلی و نلی ساچز سوییسی و در سال ۱۹۷۴ ایویند جانسون و هری مارتینسون هردو از سوئد مشترکا جایزه‌ی نوبل ادبیات را دریافت کرده‌اند. با این‌حال، هیچ نویسنده یا شاعری بیش از یک ‌بار این جایزه را کسب نکرده است.

شگفت‌انگیزترین انتخاب آکادمی نوبل در شاخه‌ی ادبیات، به عقیده‌ی بسیاری، وینستون چرچیل است که در سال ۱۹۵۳ به این عنوان دست یافت. او درواقع برای جایزه‌ی صلح نوبل نامزد بود که به‌عنوان برنده‌ی نوبل ادبیات معرفی شد.

** فهرست برندگان جایزه‌ی نوبل ادبیات از ابتدا تا امروز:

‌۱۹۰۱- سولی پرودوم (فرانسه)؛ ‌۱۹۰۲- تئودور مومزن (آلمان)؛ ‌۱۹۰۳- بیورنسترنه بیورنسن (نروژ)؛ ‌۱۹۰۴- فردریک میسترال (فرانسه) و خوزه اچه‌خارای ای ایزاگیزه (اسپانیا)؛ ‌۱۹۰۵- هنریک سینکیه‌ویچ (لهستان)؛ ‌۱۹۰۶- جوسوئه کاردوچی (ایتالیا)؛ ‌۱۹۰۷- رودیارد کیپلینک (انگلیس)؛ ‌۱۹۰۸- رودولف کریستف یوکن (آلمان)؛ ‌۱۹۰۹- سلما لاگرلوف (سوئد)؛‌۱۹۱۰- پال هیزه (آلمان)؛ ‌۱۹۱۱- کنت موریس مترلینک (بلژیک)؛ ‌۱۹۱۲- گرهارد هاپتمان (آلمان)؛ ‌۱۹۱۳- رابیندرانات تاگور (هند)؛ ‌۱۹۱۵- رومن رولان (فرانسه)؛ ‌۱۹۱۶- ورنر فون‌ هایدنشتام (سوئد)؛ ‌۱۹۱۷- کارل آدولف گیلروپ و هنریک پونتوپیدان (دانمارک)؛ ‌۱۹۱۹- کارل اشپیتلر (سوییس)؛‌۱۹۲۰- کنوت هامسون (نروژ)؛ ‌۱۹۲۱- آناتول فرانس‌ (فرانسه)؛ ‌۱۹۲۲- خاسینتو بناونته (اسپانیا)؛ ‌۱۹۲۳- ویلیام بوتلر ییتس (ایرلند)؛ ‌۱۹۲۴- ولادسیلاو ریمونت (لهستان)؛ ‌۱۹۲۵ – جورج برنارد شاو (ایرلند)؛ ‌۱۹۲۶- گراتزیا دلدا (ایتالیا)؛ ‌۱۹۲۷- هانری برگسون (فرانسه)؛ ‌۱۹۲۸- زیگرید اوندست (نروژ)؛ ‌۱۹۲۹- توماس مان (آلمان)؛ ‌۱۹۳۰- سینکلر لوییس (آمریکا)؛ ‌۱۹۳۱- اریک آکسل کارلفلدت (آلمان)؛ ‌۱۹۳۲- جان گلسورتی (انگلیس)؛ ‌۱۹۳۳- ایوان بونین (روسیه)؛ ‌۱۹۳۴- لوییجی پیراندلو (ایتالیا)؛ ‌۱۹۳۶- یوجین اونیل (آمریکا)؛ ‌۱۹۳۷- روژه مارتن دوگار (فرانسه)؛ ‌۱۹۳۸- پرل باک (آمریکا)؛ ‌۱۹۳۹- فرانس امیل سیلانپا (فنلاند)؛ ‌۱۹۴۴- یوهانس ویلهلم ینسن (دانمارک)؛ ‌۱۹۴۵- گابریل میسترال (شیلی)؛ ‌۱۹۴۶- هرمان هسه (سوییس)؛ ‌۱۹۴۷- آندره ژید (فرانسه)؛ ‌۱۹۴۸- تی.اس الیوت (آمریکا/انگلیس)؛ ‌۱۹۴۹- ویلیام فاکنر (آمریکا)؛ ‌۱۹۵۰- برتراند راسل (انگلیس)؛ ‌۱۹۵۱- پار لاگرکویست (سوئد)؛ ‌۱۹۵۲- فرانسوا موریاک (فرانسه)؛ ‌۱۹۵۳- وینستون چرچیل (انگیس)؛ ‌۱۹۵۴- ارنست همینگوی (آمریکا)؛ ‌۱۹۵۵- هالدور لاکسنس (ایسلند)؛ ‌۱۹۵۶- خوان رامون خیمنس (اسپانیا)؛ ‌۱۹۵۷- آلبر کامو (فرانسه)؛ ‌۱۹۵۸- بوریس پاسترناک (روسیه/ جایزه را نپذیرفت)؛ ‌۱۹۵۹- سالواتوره کازیمودو (ایتالیا)؛ ‌۱۹۶۰- سن ژون پرس (فرانسه)؛ ‌۱۹۶۱- ایو آندریچ (یوگسلاوی)؛ ‌۱۹۶۲- جان اشتاین‌بک (آمریکا)؛ ‌۱۹۶۳- گیورگوس سفریس (یونان)؛ ‌۱۹۶۴- ژان پل سارتر (فرانسه/جایزه را نپذیرفت)؛ ‌۱۹۶۵- میخاییل شولوخوف (روسیه)؛ ‌۱۹۶۶- شموئل یوسف آنیون (اسراییل) و نلی زاکس (سوییس/آلمان)؛ ‌۱۹۶۷- میگل آنخل آستوریاس (اسپانیا)؛ ‌۱۹۶۸- یاسوناری کاواباتا (ژاپن)؛ ‌۱۹۶۹- ساموئل بکت (ایرلند)؛ ‌۱۹۷۰- الکساندر سولژ‌نیتسین (روسیه)؛ ‌۱۹۷۱- پاپلو نرودا (شیلی)؛ ‌۱۹۷۲- هاینریش بل (آلمان)؛ ‌۱۹۷۳- پاتریک وایت (استرالیا)؛ ‌۱۹۷۴- ایویند جانسون و هاری مارتینسون (سوئد)؛ ‌۱۹۷۵- یوجنیو مونتاله (ایتالیا)؛ ‌۱۹۷۶- سال بلو (کانادا/آمریکا)؛ ‌۱۹۷۷- ویسنته آله‌ایخاندره (اسپانیا)؛ ‌۱۹۷۸- ایساک باشویس زینگر (آمریکا/لهستان)؛ ‌۱۹۷۹- اودیساس الیتیس (یونان)؛ ‌۱۹۸۰- چسلاو میلوش (لهستان/آمریکا)؛ ‌۱۹۸۱- الیاس کانتی (انگلیس)؛ ‌۱۹۸۲- گابریل گارسیا مارکز (کلمبیا)؛ ‌۱۹۸۳- ویلیام گلدینگ (انگلیس)؛ ‌۱۹۸۴- یاروسلاو زایفرت (چکسلاواکی)؛ ‌۱۹۸۵- کلود سیمون (فرانسه)؛ ‌۱۹۸۶- اولووله سوینکا (نیجریه)؛ ‌۱۹۸۷- جوزف برادسکی (روسیه/آمریکا)؛ ‌۱۹۸۸- نجیب محفوظ (مصر)‌ ؛‌۱۹۸۹- کامیلو خوزه‌سلا (اسپانیا)؛ ‌۱۹۹۰- اکتاویو پاز (مکزیک)؛ ‌۱۹۹۱- نادین گوردیمر (آفریقای جنوبی)؛ ‌۱۹۹۲- درک والکوت (سنت لوسیا)؛ ‌۱۹۹۳- تونی موریسون (آمریکا)؛ ‌۱۹۹۴- کنزابورو اوئه (ژاپن)؛ ‌۱۹۹۵- شیموس هینی (ایرلند)؛ ‌۱۹۹۶- ویسلاوا شیمبورسکا (لهستان)؛ ‌۱۹۹۷- داریو فو (ایتالیا)؛ ‌۱۹۹۸- خوزه ساراماگو (پرتغال)؛ ‌۱۹۹۹-گونتر گراس (آلمان)؛ ‌۲۰۰۰- گائو تسینگجیان (چین/فرانسه)؛ ‌۲۰۰۱- ویدیادار سوراجپراساد نایپال (ترینیداد و توباگو/انگلیس)؛ ‌۲۰۰۲- ایمره کرتس (مجارستان)؛ ‌۲۰۰۳- جان مکسول کوئتزی (آفریقای جنوبی)؛ ‌۲۰۰۴- الفرید جلینک (اتریش)؛ ‌۲۰۰۵- هارولد پینتر (انگلیس)؛ ‌۲۰۰۶- اورهان پاموک (ترکیه)؛ ۲۰۰۷ – دوریس لسینگ (انگلیس)؛ ۲۰۰۸ – ژان ماری گوستاو لوکلزیو (فرانسه)؛ ۲۰۰۹- هرتا مولر (رومانیایی‌الاصل آلمانی)؛ ۲۰۱۰- ماریو بارگاس یوسا (پرو).