زبان فارسی لهجه های فراوان با واژه، نحو، تلفظ های گوناگون مانند تهرانی، مشهدی، یزدی، هراتی، کابلی، تاجیک دارد. خود تهرانی لایه هایی مانند شمرونی، شابدولعظیمی، بازاری، چاله میدانی، حسن آبادی، یهودی، ارمنی، “ترکی” دارد. نام شهر ری عمداٌ از روی تلفظ نگاشته شده نه از روی ترکیب فارسی و تازی. نیز، ویژگی قشری مانند اصالتی/ قومی، فرنگ رفته ای، لاتی، تخصصی، آخوندی، میرزایی، طبی، مهندسی، نتی دارد. تازه زبان محاوره با کتبی متفاوت است. شهر قصه بیژن مفید این لهجه های گوناگون را ارایه داد.
هر زبان نسخ فراوانی دارد: ادبی، رسمی، حرفه ای، عامیانه، منطقه ای، در جوار زبانهای دیگر. زبان در یک ناحیه در معرض اثرگیری از و اثر گذاری بر زبانهای همچوار نیز قرار دارد. در شمال فلات واژههای روسی و ترکی در جنوب واژه های عربی و انگلیسی و در غرب بیان اردو روی زبان متکلمان پیرامونی وارد شده اند.