صدمین سالگرد کشف نفت در ایران با سرمایه گذاری
ویلیام ناکس دارسی استرالیایی
نوشته: دکتر فریدون قاسمی
عضو سابق هیات علمی دانشگاهای تهران،
New South Wales و Australian National University
)سیدنی، می ۲۰۰۸ )
fredghas@gmail.comEmail address:
مقدمه
ایرانیان از دیرباز به وجود نفت پی برده و آنها را از چاهای کم عمق استخراج و مورد استفاده قرارمیدادند و در صورت امکان
آتشکدههای خود را بر روی چشمه های گاز طبیعی بنا میکردند. کهن ترین چاه نفتی که در تاریخ به آن اشاره شده، چاهی در ۴۲
کیلومتری شوش بوده که در دوره داریوش هخامنشی از آن استفاده میشده و هرودوت به آن اشاره کرده است )بربریان و مانوکیان، ۱۳۷۶ ،
صفحات ۱۸۱ و ۱۸۲ (. گرچه آثار سطحی نفت، گاز و قیر در ایران، عراق، جمهوری آذربایجان و پاره ای دیکر از کشورها شناخته شده و
بطور سنتی از این مواد استفاده میشده، اولین چاه مدرن نفت در ایالت پنسیلوانیای ایالات متحده آمریکا در سال ۱۸۵۹ میلادی به نفت
رسید . محصول اولیه نفت آمریکا در این ناحیه در حدود ۲۰۰۰ بشکه ۱ در سال بود و بتدریج تولید آن اضافه شد بطوریکه در سال ۱۸۶۳ به
سی میلیون بشکه رسید. در جمهوری آذربایجان گرچه بهره برداری از منابع نفتی منطقه باکو بطریقه سنتی ۲ از گذشته های دور مرسوم بود،
بهره برداری با روشهای مدرن حفاری از سال ۱۸۷۴ آغاز گردید و تولیدات آن علاوه بر تامین نیازهای داخلی روسیه، به ایران و ترکیه
صادر میشد.
چشمه های گاز طبیعی در حال سوخت در گنبد لران خوزستان ۳
۱ هر بشکه نفت معادل ۱۶۰ لیتر میباشد.
۲ اهالی باکو نفت را از شن و ماسه های ساحل بحر خزر به دست آورده و برای مصارف سوخت و روغن کاری به بازار عرضه میکردند.
۳ http://www.naftnews.net/More_Article.asp?id=77
۲
امتیازهای اولیه
در پی اکتشافات فوق الذکر، اکتشاف و بهره برداری از منابع نفتی جهان به مقیاس وسیع آغاز شد و در سوماترا و برمه جویندگان
به ذخایر قابل ملاحظهای دست یافتند. در ایران نیز تلاش برای اکتشاف منابع نفت آغازگردید. در سال ۱۸۷۲ میلادی و در دوران صدارت
میرزا حسن خان سپهسالار، ناصرالدین شاه قاجار امتیاز بهره برداری از کلیه منابع کشور بجز طلا ، نقره و جواهرات، همچنین امتیاز ایجاد
بانکها، راه آهن و کلیه امور اقتصادی و صنعتی کشور را به یکی از اتباع انگلیس بنام بارون جولیوس دو رویتر ۴ واگذار کرد. انتشار خبر
انعقاد این قرارداد پیش از اولین سفر ناصرالدین شاه به اروپا در سال ۱۸۷۲ محافل بازرگانی دنیا را مات و مبهوت کرد زیرا این امتیاز، آزادی
و حقوق حقه ملّتی را به نفع بیگانگان از میان میبرد. رجال وطن پرست و روحانیون نیز صدای اعتراض خود را در مورد انعقاد این قرارداد
بلند کردند. بعلاوه رویتر درک کرد که بدون تضمین دولت انگلیس توانایی انتشار اوراق قرضه شش میلیون پوندی برای تاسیس شرکت
خود را ندارد. از طرف دیگر اجرای امتیاز نامه موجب میشد که منازعه ای بین انگلیس و روس در ایران درگیرد. در مجموع مخالفت
شدید دولت روس و اعتراضات رجال و علما به نتیجه رسید و این قرارداد پس از چندی ملغی گردید.
در سال ۱۸۸۴ یک شرکت انگلیسی بنام هوتز ۵ که بکار صادرات و واردات مشغول و مرکزش در بوشهر بود امتیازی برای
استخراج نفت دالکی )واقع در ۲۲ کیلومتری شمال شرقی برازجان( از دولت ایران تحصیل کرد و چاهی هم حفر نمود که چندان عمیق
نبود و به نتیجه نرسید و از این کار صرف نظر کرد و بعدها حقوق خود را به “شرکت معادن ایران” وا گذار نمود.
رویتر پس از لغو امتیازش به آسانی از دعوی خود دست بردار نبود و هرچند وقت یکبار توسط سفارت انگلیس به دولت ایران
اعتراض و ادعای خسارت میکرد. پس از روی کار آمدن امین السلطان و مامور شدن سرهنری درومند ولف ۶ به سمت وزیر مختار انگلیس
در ایران مذاکراتی برای خاتمه دادن به این ادعا شروع شد. در همان ایام ناصرالدین شاه در صدد تهیه مقدمات سفر سوم خود به اروپا بود و
برای اینکار احتیاج به پول داشت. نتیجه مذاکرات امین السلطان و وزیر مختار انگلیس امتیاز دیگری بود که در سال ۱۸۸۹ به رویتر داده
شد که بعد ها به نام امتیاز بانک شاهنشاهی مشهور گشت. طبق این امتیاز بانک مبلغ ۴۰۰۰۰ پوند به دولت قرض داد که مخارج سفر شاه
تامین گردد. مطابق مفاد این قرارداد دولت ایران علاوه بر دادن اجازه تاسیس بانک شاهنشاهی امتیاز بهره برداری از منابح معدنی کشور از
جمله نفت را به رویتر واگذار کرد.
چندی بعد بانک شاهنشاهی به موجب اجازه ای که از دولت ایران گرفته بود حقوقی را که برای استخراج و بهره برداری معادن
ایران داشت به یک شرکت انگلیسی موسوم به “شرکت معادن ایران” ۷ واگذار کرد. سرمایه شرکت مزبور یک میلیون پوند بود که عده ای
از سرمایه داران روسی، بلژیکی و فرانسوی هم در آن سهیم بودند. این شرکت عدهای مهندس و زمینشناس به ایران اعزام داشت که
مطالعاتی برای کشف معادن بنمایند. همچنین حقوقی را که شرکت هوتز در زمینه اکتشاف نفت تحصیل کرده بود خریداری کرد. آنگاه
کارشناسان شرکت در دالکی و جزیره قشم با استفاده از دستگاههای جدید حفاری به کاوش پرداختند. چاه های اکتشافی در دالکی در
سالهای ۱۸۹۱ و ۱۸۹۲ و در قشم در سالهای ۱۸۹۲ و ۱۸۹۳ در محلهایی که نشانههای نفتی وجود داشت حفر شد ولی به نتیجهای نرسید.
شرکت معادن ایران چند سالی بکار مشغول بود ولی چون سرمایه کافی نداشت و هزینه حمل و نقل بسیار بالا بود در کار خود توفیق نیافت
و در رأس مدت ده سال امتیاز آن خود بخود لغو گردید.
۴ Baron Julius de Reuter یهودی آلمانی که تابعیت انگلیس را قبول کرده و موسس خبرگزاری معروف رویتر بوده است.
۵ Hots & Son
۶ Sir Henry Drummond Wolff
۷ The Persian Mining Corporation
۳
در دوران سلطنت ناصرالدین شاه اقداماتی در مورد اکتشاف و استخراج نفت در کویر خوریان واقع در جنوب سمنان توسط دو
مالک بزرگ به نامهای حاج علی اکبر امین معادن و حاج علی اصغر امین معادن که صاحبان معادن متعددی بین تهران و مشهد بودند
صورت گرفت. دولت وقت بعلت کوشش و پشتکار این دو برادر در جهت منافع عامه، طی فرمانی امتیاز معادن نفت خوریان و معادن
دیگری شامل سرب، فیروزه و زغال سنگ را به ایشان واگذار و لقب امین معادن به آنها داد. این امتیاز چند بار دست به دست گردید و
بالاخره در ۳۰ آذر ۱۳۰۴ شمسی برابر با ۲۲ دسامبر ۱۹۲۵ میلادی شرکت نفت خوریان با سرمایه پنج میلیون تومان تاسیس گردید. در
همان سال شمسی مهندسین روسی به ایران آمده و در ده کیلومتری جنوب سمنان به حفر چاه پرداختند. چاه اول پس از یک ماه به مقداری
نفت رسید و با شروع حفر چاه دوم به دلیل نامعلومی عملیات متوقف و هردو چاه مسدود گردیدند.
امتیاز دارسی ۸
در اواخر قرن نوزدهم ) ۱۸۹۵ ( ژاک دو مورگان ۹ فرانسوی که از طرف دولت فرانسه به تحقیقات علمی در ایران مشغول بود
مقالهای در مجله معادن ۱۰ پاریس در باره منابع نفتی قند شیرین در نزدیکی قصر شیرین منتشرکرد. ۱۱ در این هنگام یک نفر ارمنی بنام آنتوان
کتابچیخان که در آن موقع رئیس کل گمرکات ایران بود این مقاله را خواند و چون در مسافرت به نقاط غرب از آثار سطحی نفت مطلع
شده بود مطمئن گردید که در ایران منابع سرشاری از نفت وجود دارد. این شخص با سرهنری دروموند ولف وزیر مختار قبلی انگلیس در
ایران نیز دوست بود، لذا برای دیدار او به پاریس رفت و اطلاعات خود را با او در میان گذاشت و از او خواست تا وی را با سرمایه داران
انگلیسی آشنا نماید تا او بتواند آنها را تشویق به کسب امتیاز اکتشاف نفت در ایران بنماید.
ویلیام ناکس دارسی
در چنین موقعیتی سرهنری دروموند ولف از پاریس به لندن رفت و در آنجا این موضوع را با شخص ثروتمندی بنام ویلیام ناکس
دارسی ۱۲ در میان نهاد و اورا تشویق به سرمایه گذاری در منابع نفت ایران کرد. بهدنبال این مذاکرات از کتابچی خان خواسته شد تا به لندن
برود و با دارسی آشنا شود. کتابچی خان به لندن رفت و اطلاعاتی راجع به منابع نفت ایران در اختیار دارسی قرارداد واز نوشته های
ژاک دو مرگان بهعنوان شاهد گفتههای خود استفاده کرد. در نتیجه دارسی تصمیم گرفت که زمین شناس مطلع و کارآزموده ای را انتخاب
۸ برای شرح حال مختصر دارسی به ضمیمه شماره ۱ مراجعه شود.
۹ Jacques de Morgan
۱۰ Les Annales des Mines
۱۱ Chirin-é-te de Kendnaph eNote sur les gites d “یادداشتی درمورد منابع نفت قند شیرین”.
۱۲ William Knox D’Arcy
۴
و به ایران اعزام کند تا در این باره گزارش جامعی به او بدهد. پیرو این تصمیم زمین شناسی بنام برلز ۱۳ با یک نفر معاون بنام دالتن ۱۴ از طرف
دارسی استخدام و به ایران اعزام شدند. این متخصصین پس از مطالعه در محل، گزارش رضایت بخشی ارائه داده و متذکر شدند که کشف
نفت در حوالی قصر شیرین و شوشتر بسیار محتمل و در نقاط دیگرهم امید بسیاری وجود دارد.
در بهار سال ۱۹۰۱ آقای آلفرد ماریوت ۱۵ نماینده دارسی که عموزاده و محرم او نیز بود بههمراه کتابچی خان برای گفتگو به
ایران رفت تا با دولت ایران وارد مذاکره شده و امتیازی تحصیل نماید. ضمنا ماریوت سفارش نامهای از سردروموند ولف برای وزیر مختار
انگلیس که در آنوقت سر آرتور هاردینگ ۱۶ بود بههمراه داشت که همه نوع مساعدت با او بنمایند.
ماریوت نماینده دارسی
ماریوت و کتابچی خان پس از ورود به تهران پیشنهادی تنظیم کرده و به مظفرالدین شاه تسلیم نمودند. شاه که نگران مخالفت
دولت روس بود از قبول آن امتناع کرد. در این موقع هاردینگ دخالت نمود و به ملاقات اتابک )امین السلطان( رفت و از او تقاضای
مساعدت نمود و ضمنا به ماریوت دستور داد که مواعید لازمه را به متصدیان امر داده و آنها را به نحو مطلوب تطمیع نماید. به پیشنهاد اتابک
مقرّر شد که هاردینگ نامه ای بهخط فارسی شکسته برای او بفرستد و شرایط عمده امتیاز را در آن ذکر نماید تا او در موقع مناسبی نامه
مزبور را به سفارت روس تسلیم نماید. اتابک این نامه را دریافت کرد و در زمانی که مترجم سفارت روس در تهران حضور نداشت و به
ییلاقات کوهستانی رفته بود نامه را به سفارت روس فرستاد. طبیعتا ترجمه نامه ارسالی تا باز گشت مترجم به تاخیر افتاد و اقدامی در مورد آن
صورت نگرفت. در این فاصله اتابک از موقعیت استفاده کرد و به اطلاع هیئت دولت رساند که چون سفارت روس به نامه او جواب نداده
است دال بر این میباشد که اعتراضی در این ضمینه نداشته است، لذا هیئت دولت نظر اتابک را تایید کرد و واگذاری امتیاز اکتشاف نفت به
دارسی را تصویب نمود. بالاخره در ماه می ۱۹۰۱ ( ۵ سال قبل از برقراری مشروطیت( امتیاز اکتشاف نفت توسط دارسی در سراسر کشور
)به استثنای پنج ایالت شمالی مجاور روسیه: آذربایجان، گیلان، مازندران، گرگان و خراسان( برای مدت ۶۰ سال به امضای مظفرالدین شاه
۱۳ H.T. Burles
۱۴ Dalton
۱۵ Alfred L. Marriot
۱۶ Sir Arthur Hardinge
۵
قاجار رسید. ۱۷ در مقابل دارسی متعهد شد که در ظرف دو سال شرکتی را تاسیس نموده و اقدامات لازم جهت اکتشاف و بهره برداری را
شروع نماید. او همچنین متعهد شد که بیست هزار سهم یک پوندی را به ایران واگذار نماید و بیست هزار پوند هم وجه نقد پرداخت کرده و
سالانه ۱۶ درصد منافع حاصله را بهعنوان حق امتیاز به دولت ایران بپردازد. بعلاوه به ایران حق داده شد که یک نفر نماینده از طرف خود در
شرکت داشته باشد. در دنباله این جریان شرکتی بنام شرکت اولیه اکتشاف ۱۸ با سرمایه ششصد هزارپوند تشکیل گردید و یک گروه حفاری
تحت نظر ویلیام رینولدز ۱۹ به ایران فرستاده شد. رینولدز در سنین پنجاه سالگی بود و از تجربه کافی عملیات حفاری درسوماترا برخوردار
بود، بعلاوه چون قبلا در هندوستان در زمینه مدیریت تجربه آموخته بود سرپرستی کلیه امور در مناطق حفاری به او واگذار شد. همچنین
چند مهندس و تعدادی حفار لهستانی و یک دکتر را راهی ایران نمودند.
ویلیام رینولدز
کشف نفت در مسجد سلیمان
حدود شش ماه پس از کسب امتیاز توسط دارسی، ماشین آلات حفاری به منطفهای بنام چاه سرخ در حوالی قصر شیرین و در بین
راه تهران بغداد رسید و عملیات حفاری آغاز گردید. اولین چاه در این منطقه در تابستان – ۱۹۰۳ در عمق ۵۰۷ متری به مقداری گاز و آب
شور برخورد کرد و چند ماه بعد چاه دوّم نیز در عمق مشابهی به نفت رسید. در ژانویه ۱۹۰۴ بهره برداری از چاه شماره ۲ به میزان ۱۲۰
بشکه در روز آغاز شد ولی چون این بازدهی بسیار اندک و فاصله منطقه از خلیج فارس زیاد بود بهره برداری از آن مناسب تشخیص داده
نشد. علاوه بر آن این چاه ناگهان خشک گردید. در نتیجه دستگاههای حفاری به مناطق جنوبی تریعنی حوالی شوشتر انتقال یافت. دارسی تا
اواخر سال ۱۹۰۴ مبلغی در حدود ۲۲۵۰۰۰ پوند در ایران سرمایه گزاری کرده ولی به نتیجه نرسیده بود، لذا قصد واگزاری امتیاز خود به
دیگران از جمله فرانسویان را داشت که لرد فیشر ۲۰ به فرماندهی نیروی دریائی انگلیس تعین گردید.
۱۷ ماریوت در حدود ده هزارپوند به اتابک، مشیر الدوله و مهندس الممالک امضا کنندگان امتیاز نامه از طرف دولت ایران پرداخت کرد. کتابچی خان هم حق دلالی
خوبی از این معامله برد و توانست برای خود و فرزندانش زندگی مرفهی در اروپا تهیه نماید. در پی موفقیت دارسی در کسب امتیاز از ایران، ماریوت نماینده او در
سال ۱۹۰۱ به استانبول رفت تا امتیاز کشف نفت در ولایات موصل و بغداد را که بخشی از امپراطوری عثمانی بود به دست آورد. تلاش ۱۸ ماهه ماریوت در این
زمینه و جانشین او H. E. Nicols در ۱۹۰۳ به دلیل مخالفت آلمانها که در دربار عثمانی نفوذ بسیاری داشتند و با دادن چنین امتیازی به انگلیسها موافق نبودند
به نتیجه نرسید.
۱۸ The First Exploration Co.
۱۹ William George Bernard Reynolds
۲۰ Lord Fisher
۶
حفاری اولین چاه نفت در منطقه چاه سرخ
لرد فیشر از مدتها قبل در صدد بود که سوخت کشتیهای جنگی انگلیس را از زغال سنگ به نفت تبدیل کند و برای انجام این امر
به ۵۰۰۰۰ تن ) ۳۰۰۰۰۰ بشکه( نفت در سال نیاز داشت. او از یکی از سرمایه داران انگلیسی بنام لرد استراتکونا ۲۱ خواست تا با سرمایه
خود به دارسی کمک کند و بخشی از سهام شرکت او را خریداری نماید. از طرف دیگر وسائلی فراهم شد تا شرکت نفت برمه که آن نیز
یک شرکت انگلیسی بود بخش دیگری از سهام شرکت دارسی را خریداری و به این ترتیب به اکتشافات نفتی در ایران کمک نماید. این
شرکت علاوه بر در اختیار داشتن چاههای نفت در برمه دارای تصفیهخانهای در رانگون بود، ولی به دلیل محدود بودن ذخایر نفتی شناخته
شده برمه توانایی تامین نیازمندیهای نفتی نیروی دریایی انگلستان را نداشت. در نتیجه در ماه می سال ۱۹۰۵ با همکاری شرکت نفت برمه و
لرد استراتکونا شرکت جدیدی بنام سندیکای امتیازات ۲۲ که مرکز آن در گلاسکو بود جایگزین شرکت قبلی گردید. شرکت جدید برای
پیشبرد مقاصد خود قراردادی با سران ایل بختیاری امضا کرد و آنها متعهد شدند که در برابر دریافت حقوق معینی حفاظت اموال و تاسیسات
شرکت را در منطقه عملیات عهده دارگردند. ۲۳ این شرکت حفاریهای خود را به نزدیکی رامهرمز منتقل نمود و در این منطقه دو حلقه
چاه به عمق های ۶۶۱ و ۵۹۱ متر حفر کرد ولی هیچکدام به نفت نرسیدند. لذا عملیات حفاری تحت سرپرستی ویلیام رینولدز به منطقه
مسجد سلیمان منتقل گردید. حفاری اولین چاه در ژانویه ۱۹۰۸ آغاز وحفاری چاه دوم در ماه مارس همان سال شروع شد. در ماه آوریل،
عدم دسترسی به نفت کم کم باعث نومیدی گردیده و مقامات شرکت را به فکر توقف عملیات انداخته بود. در این مورد در تاریخ ۲۰ ماه
می ۱۹۰۸ تلگرافی از طرف شرکت برای رینولدز ارسال و از او خواسته شد که عملیات حفاری را تعطیل و ماشین آلات را به بندر محمره
)خرمشهر ( منتقل کند. از شگفتی های سرنوشت اینکه رینولدز که امید زیادی به مسجد سلیمان داشت تصمیم گرفت که تا رسیدن متن
کتبی دستور باپست به عملیات حفاری ادامه دهد. درنتیجه در ساعت چهار و نیم صبح ۲۶ ماه می ۱۹۰۸ اولین چاه در عمق ۳۶۰ متری به نفت
رسید و نفت و گاز تا ارتفاع ۱۵ متری فوران نمود و رینولدز دست به اقدامات احتیاطی و کنترل چاه زد. چند روز بعد چاه دوّم در عمق
۳۰۷ متری به نفت رسید و نفت با فشار زیاد فوران نمود.
رینولدز به کار خود در شرکت ادامه داد تا اینکه در سال ۱۹۱۱ به خدمت او خاتمه داده شد. او به ونزوئلا رفت و در فعالیتهای
اکتشاف نفت در آن کشور شرکت نمود و در سال ۱۹۲۵ دنیا را بدرود گفت.
۲۱ Lord Strathcona
۲۲ Concession Syndicate
۲۳ این قرارداد که با پادرمیانی کنسول انگلیس در اصفهان و بدون اطلاع مقامات دولتی ایران انعقاد یافته بود هیچگاه مورد شناسایی و قبول دولت ایران واقع نشد و
سرانجام در سال ۱۹۲۴ پس از روی کار آمدن رضاشاه پهلوی رسماً ملغی گردید.
۷
اولین چاه مسجد سلیمان که بین سالهای ۱۹۱۱ و ۱۹۲۶ که بسته شد
هفت میلیون تن ) ۴۲ میلیون بشکه( نفت از آن استخراج گردید
تاسیسات تصفیه و بارگیری نفت در آبادان
به دنبال کشف نفت در مسجد سلیمان، در ماه آوریل ۱۹۰۹ نام شرکت از “سندیکای امتیازات” به “شرکت نفت انگلیس و
ایران” ۲۴ تغییر یافت. در این تغییر و تبدیلات، تمام حقوق دارسی به شرکت جدید انتقال یافت و خود او به عضویت هیئت مدیره شرکت
در آمد. ۲۵ در این هنگام به منظور بهره برداری از منابع کشف شده تصمیم گرفته شد تا نفت خام از مسجد سلیمان با خط لوله ای بطول
۲۲۰ کیلومتر به آبادان منتقل و در آن محل تاسیسات تصفیه و بارگیری نفت ایجاد گردد. اراضی مورد نیاز پالایشگاه را شیخ خزعل حاکم
محمره )خرمشهر( بوجب قراردادی در اختیار شرکت گذاشت و توافق شد که علاوه بر اجاره سالانه وامی به مبلغ ده هزار پوند به شیخ داده
شود و شخص شیخ و خانواده اش از حمایت دولت انگلیس برخوردارگردند. عملیات احداث خط لوله در اکتبر ۱۹۰۹ شروع و در سال
۱۹۱۲ تکمیل گردید و اولین محموله نفت خام در این سال صادر شد. تعداد جاههای نفت مسجد سلیمان بتدریج افزایش یافت و در سال
۱۹۱۴ به ۳۰ حلقه رسید. بهره برداری از پالایشگاه آبادان در سال ۱۹۱۴ با ظرفیت ۱۲۰۰۰۰ تن )معادل ۷۲۰۰۰۰ بشکه( در سال آغاز
گردید. بین سالهای ۱۹۱۵ و ۱۹۱۹ خط لوله دیگری برای حمل نفت از مسجد سلیمان به آبادان کشیده شد و ظرفیت دو خط لوله به سه
میلیون تن ) ۱۸ میلیون بشکه( در سال رسید. همچنین ظرفیت پالایشگاه آبادان تا یک میلیون تن )معادل شش میلیون بشکه( در سال در پایان
جنگ جهانی اول افزایش یافت.
لازم به تذکر است که تا سال ۱۹۲۳ تقریبا تمام نفت مصرفی کشور که بالغ بر ۲۹۰۰۰ تن ) ۱۵۷۰۰۰ بشکه( میگشت از
روسیه تأمین میشد و حتی در سال ۱۹۲۹ که مصرف نفت در کشور بالغ بر ۷۲۰۰۰ تن ) ۴۳۲۰۰۰ بشکه( شده بود باز هم هفتاد در صد
۲۴ Anglo-Persian Oil Company (APOC)
۲۵ در سال ۱۹۳۵ نام شرکت به Iranian Oil Company (AIOC)-Anglo و در سال ۱۹۵۴ به sh Petroleum (BP) Briti تغییر یافت.
۸
نفت مصرفی از روسیه وارد میشد. از سال ۱۹۳۳ توزیع نفت در سراسر کشور از نفت داخله تامین میگردید و مصرف آن رو به افزایش بود
بطوریکه در سال ۱۹۴۱ این مصرف بالغ بر ۲۷۰۰۰۰ تن ) ۱۶۲۰۰۰۰ بشکه (گردید.
نتیجه
با کشف نفت در مسجد سلیمان با سرمایه گذاری ویلیام ناکس دارسی استرالیایی، نام ایران به عنوان خاستگاه نخست صنعت نفت
خاورمیانه ثبت شد و فصل جدیدی در تاریخ ژئوپلیتیک و اقتصادی خاورمیانه گشوده شد. بعلاوه کشف نفت در ایران و اداره آن توسط
یک شرکت انگلیسی به دولت انگلستان اجازه داد تا به یک منبع مهم انرژی دسترسی پیدا کند و این دسترسی برای موفقیت انگلستان در
جنگ جهانی اول سرنوشت ساز بود. ۲۶ بلاخره کشف نفت در ایران کمپانی های نفتی بین المللی را تشویق کرد تا در سایر کشور های منطقه
خاورمیانه دست به اکتشاف نفت بزنند و به ذخایر عظیمی دسترسی پیدا کنند. به این ترتیب نفت در عراق در سال ۱۹۲۳ ، در بحرین در
سال ۱۹۳۲ ، در کویت درسال ۱۹۳۷ ، در عربستان سعودی در سال ۱۹۳۸ و در قطر در سال ۱۹۳۹ کشفگردید و عامل اصلی بحران-
های سیاسی منطقه و موفقیتها و ناکامیهای مردم آن گردید.
منابع فارسی
بربریان، مانوئل و مانوکیان، مانوک ) ۱۳۷۶ (. جستاری در پیشینه دانش کیهان و زمین در ایرانوی . ج تهران، نشر بلخ وابسته به بنیاد نیشابور.
۵۵۱ صفحه.
ستوده تهرانی، علی اصغر ) ۱۳۷۱ (. نگاهی کوتاه به صنعت نف . ت تهران، چاپخانه رشدیه. ۲۲۱ صفحه.
فاتح، مصطفی ) ۱۳۸۴ .) ۵۰ سال نفت ایرا . ن تهران، نشر علم. ۶۸۲ صفحه.
اینتر نت
– دارسی Arcy%27http://en.wikipedia.org/wiki/William_Knox_D
– دارسی ۱۱۳۵http://www.mininghall.com/MiningHallOfFame/HallOfFameDatabase/Inductee.php?InducteeID=
– شرکت ملی نفت ایران http://www.nioc.ir/brief_history/findex.html
– تغییرات در قرارداد دارسی Iranian_Oil_Company-http://en.wikipedia.org/wiki/Anglo
– معدن طلای مونت مورگان ۱&back=600751http://www.epa.qld.gov.au/projects/heritage/index.cgi?place=
– چشمه های گازی گنبد لران ۷۷e_Article.asp?id=http://www.naftnews.net/Mor
۲۶ در جریان جنگ جهانی اول خطوط لوله انتقال نفت و تلمبه خانههای آن مورد خرابکاری عوامل آلمانی قرارگرفت و تعمیر آنها شش ماه بطول انجامید.
۹
ضمیمه ۱ : شرح مختصری از زندگی دارسی
دارسی در اکتبرسال ۱۸۴۹ در انگلستان از پدری که مشاور حقوقی ۲۷ بود به دنیا آمد. او تحصیلات دبیرستانی خود را در لندن به
پایان رساند و در سال ۱۸۶۶ و در سن ۱۷ سالگی به اتفاق پدر ، مادر و شش خواهر خود به استرالیا مهاجرت کرد و در شهر راک همپتون ۲۸
ایالت کوئینز لند ۲۹ مستقر شد. دارسی در رشته حقوق تحصیل نمود و پس از فارغ التحصیلی وارد حرفه پدری خود شد و در موسسه او
مشغول بکارگردید. او پس از درگذشت پدرش در چند موسسه حقوقی کار کرد تا اینکه در ماه مارس ۱۸۷۲ پروانه کار خود را به عنوان
مشاور حقوقی دریافت نمود. کار دارسی رو به ترقی بود و دراکتبر سال ۱۸۸۲ در سن ۳۳ سالگی با دختری به نام النا بیرک بک ۳۰ از اهالی
کوئینزلند ازدواج نمود.
در سال ۱۸۸۲ سهام شرکتی که امتیاز بهره برداری معدن طلای تازه کشف شده مونت مورگان ۳۱ در فاصله ۳۰ کیلومتری غرب
راک همپتون را در اختیار داشت برای فروش عرضه گردید. دارسی به اتفاق دو شریک خود سهامهای عرضه شده را خریداری کرد. در
این هنگام هنوز قیمت سهام شرکت چندان بالا نبود. او بتدریج سهام خود در شرکت را افزایش داد بطوری که در سال ۱۸۸۶ یک سوم
سهامهای شرکت را که به خود اختصاص داد و عضو هیئت مدیره شرکت و بزرگترین سهامدار آن گردید. در طول زمان ارزش هر سهم
شرکت به ۱۷ پوند رسید و به این ترتیب ارزش کل سهام دارسی بطور چشمگیری افزایش یافت.
در ۱۸ اکتبر ۱۸۸۷ دارسی به اتفاق همسر، سه دختر و دو پسر خود و با ثروتی در حدود یک و نیم میلیون پوند به انگلستان رفت و
به کارهای مالی پرداخت. همسر او النا در ۱۸ اکتبر ۱۸۹۷ در اثر بیماریهای قلبی و ریوی فوت کرد و دارسی در ژانویه ۱۸۹۹ در سن
پنجاه سالگی با زن ۳۱ سالهای به نام نینا از اهالی کوئینزلند که از همسر قبلی خود جدا شده بود ازدواج نمود. دارسی در سال ۱۹۰۱ امتیاز
اکتشاف نفت در ایران را به دست آورد و در سال ۱۹۰۸ موفق به کشف نفت گردید ولی هیچ گاه به ایران سفر نکرد. دارسی در اول
سپتامبر ۱۹۱۷ در سن ۶۸ سالگی در انگلستان درگذشت و ثروت هنگفتی بالغ بر ۹۴۸۰۰۰ پوند از خود باقی گذاشت. بازماندگان او از این
ثروت بهرهمند گردیدند و نینا همسر دوّم دارسی ۳۲ سال پس از او در سال ۱۹۴۹ دنیا را ترک گفت.
مأخذ
Carnegie, Margaret (1992). William Knox D’Arcy: Australian Gold and Persian Oil. Melbourne, Kildrummie Press. 59 pp.
۲۷ Solicitor
۲۸ Rockhampton
۲۹ Queensland
۳۰ Elena Birkbeck
۳۱ Mount Morgan
۱۰
ضمیمه ۲ : متن امتیاز نامه دارسی
مابین اعلیحضرت شاهنشاهی ۳۲ از یکطرف و ویلیام ناکس دارسی ساکن شهر لندن نمره ۴۲ گرس ونر )من بعد در تمام امتیازنامه
به جای اسامی و محل توقف و غیره مختصراً صاحب امتیاز قید خواهد شد( از طرف دیگر موافق این امتیازنامه تفاصیل ذیل مقرر شده است.
فصل اول. دولت اعلیحضرت )مظفرالدین شاه( شاهنشاهی ایران به موجب این امتیازنامه اجازه مخصوصه به جهت تفتیش و
تفحص و پیداکردن و استخراج و بسط دادن و حاضر کردن برای تجارت و نقل و فروش محصولات ذیل که عبارت از گاز طبیعی و نفت و
قیر و موم طبیعی باشد در تمام وسعت ممالک ایران در مدت شصت سال از تاریخ امروز اعطا می نماید.
فصل دوم. صاحب این امتیاز دارای حق الانحصار کشیدن لوله های لازم از سرچشمههای نفت و قیر و غیره تا خلیج فارس و
کذالک و شعبات لازمه لولههای فوق به جهت توزیع و تقسیم نفت به جاهای دیگرخواهد بود و کذالک حق بنای چاهای نفت و حوضها
و تلمبه و مواقع جمع و تقسیم و تاسیس کارخانه و غیره از هرچه که لازم باشد خواهد داشت.
فصل سوم. دولت علیه ایران اراضی بایره خود را در جایی که مهندسن صاحب امتیازبه جهت بنا و تاسیس کارهایی که فوقا
مذکور است لازم بدانند مجانا به صاحب امتیاز واگذار خواهد کرد و اگر آن اراضی دایر باشد صاحب امتیاز باید آنها را از دولت به قیمتی
عادله خریداری نماید و دولت علیه به صاحب امتیاز نیز حق میدهد که اراضی و املاک لازمه را به جهت اجرای این امتیاز از صاحبان ملک
به رضایت آنها ابتیاع نماید و معلوم است که این ابتیاع موافق شرایطی خواهد بود که مابین صاحب امتیاز و مالکین ملک مقرر خواهد شد
ولی صاحبان املاک مجاز نخواهند بود که از قیمت عادلانه اراضی واقعه در حول و حوش تجاوز نمایند.
جاهای مقدس و جمیع متعلقات آنها در دایره ای که دویست ذرع شعاع آن باشد مجزی و مستثنی هستند.
فصل چهارم. چون معادن نفت شوشتر و قصر شیرین و دالکی و بندر بوشهر که بالفعل دایر و مبلغ دوهزار تومان جمع دیوانی
دارند و متعلق به دیوان همایون اعلی می باشند شرط شد که آنها را نیز دولت به موجب فصل اول به صاحب امتیاز واگذار نماید، مشروط بر
اینکه علاوه بر صدی شانزده مذکور در فصل دهم که باید به دولت برسد صاحب امتیاز همه ساله دوهزار تومان جمع حالیه معادن مذکور را
نیز به دولت کارسازی دارد.
فصل پنجم. طرح ریزی و نقشه کار گذاشتن لوله ها به توسط مهندسین صاحب امتیاز و یا خود او خواهد بود.
فصل ششم. قطع نظر از آنچه در فوق ذکر شد این امتیاز شامل ولایات آذربایجان و گیلان و مازندران و خراسان و استر آباد
نخواهد بود ولی به شرط اینکه دولت علیه به هیچ کس اجازه ندهد که لوله های نفت به طرف رودخانه ها و سواحل جنوبی ایران تاسیس
نمایند.
فصل هفتم. تمامی اراضی که به صاحب امتیاز واگذار شده و همچنین تمام اراضی که صاحب امتیاز به موجب فصل سوم
استملاک خواهد کرد و همچنین تمام محصولات آنها که به خارج حمل میشود از هر نوع مالیات و عوارض در مدت این امتیاز نامه معاف
خواهد بود و تمام اسباب و آلات لازمه برای تفتیش و استخراج معادن و بسط آنها و کذالک به جهت تاسیس لوله ها در وقت دخول به
ایران به هیچ وجه من الوجوه حقوق گمرکی را نخواهند پرداخت.
فصل هشتم . صاحب امتیاز نامه مکلف است که بدون تعلل و تاخیر به خرج خود یک یا چند نفر را از اهل خبره به ایران جهت
تفتیش صفحاتی که صاحب امتیاز احتمال وجود معادن مذبور را در آنها می برد بفرستد و در صورتی که راپرتهای آن اشخاص خبره به
عقیده صاحب امتیاز کافی باشد صاحب امتیاز مکلف است که بدون تاخیر و به خرج خود اجزای علمی لازمه با اسباب و آلات و ادوات
استخراج به جهت تعمیق و کندن چاهها و امتحانات لازمه بفرستند.
۳۲ مظفرالدین شاه
۱۱
فصل نهم. دولت علیه ایران به صاحب امتیاز اجازه میدهد که یک یا چند شرکت به جهت انتفاع از آن امتیاز تاسیس نماید.
اسامی و نظامنامه آن شرکت ها را به توسط کمیسر به دولت اطلاع بدهد و نظامنامه آن شرکت را با تعین محلی که شرکت مذبور باید در
آنجا کار کند به دولت اظهار دارد و مدیر های شرکتها نیز به توسط او انتخاب خواهند شد. این شرکت با آن شرکتها تمام حقوق صاحب
امتیاز را خواهند داشت ولی از طرف دیگر آنها باید تمام تعهدات و مسئولیت صاحب امتیاز را در عهده خود بگیرند.
فصل دهم. بین صاحب امتیاز از یک طرف و شرکتی که تشکیل کند از طرف دیگر قرار داده خواهد شد که یک ماه بعد از
تاریخ تاسیس رسمی شرکت اول صاحب امتیاز مکلف است مبلغ بیست هزار لیره انگلیسی نقدا و بیست هزار لیره دیگر سهام پرداخته شده
به دولت علیه بدهد. علاوه بر آن، شرکت و تمام شرکتهایی که تاسیس خواهند شد مکلف خواهند بود که از منافع خالص سالیانه خود
صدی شانزده به دولت علیه سال به سال کار سازی نمایند.
فصل یازدهم. دولت علیه مختار است که یک نفر کمیسر معین نماید که آن کمیسر طرف شور صاحب امتیاز و مدیر آن
شرکتها خواهد بود و محض خیر این تاسیس هرگونه اطلاعات مفید داشته باشد به آنها داده همه نوع راهنمائی به آنها خواهد کرد و محض
حفظ حقوق دولت متفقا با صاحب امتیاز هر گونه تفتیش که مفید بداند به عمل خواهد آورد. حقوق و مشاغل کمیسر دولتی صریحا در
نظامنامه شرکتی که تشکیل شود معین خواهد گردید. صاحب امتیاز همه ساله ابتدا از تاریخ تشکیل شرکت اول مبلغ هزار لیره انگلیسی به
کمیسر دولتی حق خواهد داد.
فصل دوازدهم. عمله و فعله که در تاسیسات فوق کار میکنند باید رعیت اعلیحضرت شاهنشاه باشند به استثنای اجزای علمی از
قبیل مدیر و مهندس و عماق و مباشرین.
فصل سیزدهم. در تمام جاهایی که مدلل شود که اهالی محلیه حالا از نفت آنجا متمتع میشوند شرکت باید مجانی همین قدر
نفت را که اهالی سابقا جمع میکرده اند حالا هم بدهد. این مقدار به اظهار خود آنها و به تصدیق حکومت محلیه معین خواهد شد.
فصل چهاردهم. دولت علیه متعهد میشود که اقدامات لازمه در حفظ امنیت و اجرای مقاصد این امتیاز و اسباب و آلات و
ادوات مذکوره در فوق به عمل آورد و کذالک نماینده ها و اجزای علمی و وکلای شرکت را در تحت حمایت مخصوصه خود گیرد و
چون دولت علیه این تکالیف خود را ادا کرد صاحب امتیاز و شرکتهای تشکیل شده دیگر به هیچ اسم و رسم حق مطالبه خسارت از دولت
علیه را ندارند.
فصل پانزدهم. بعد ار انقضای مدت معینه این امتیاز تمام اسباب و ابنیه و ادوات موجوده شرکت به جهت استخراج و انتفاع
معادن متعلق به دولت علیه خواهد بود و شرکت حق هیچ گونه غرامت از این بابت نخواهد داشت.
فصل شانزدهم. اگر در مدت دو سال از تاریخ این امتیاز نامه صاحب امتیاز نتواند شرکت اولی مذکوره در فصل هشتم را
تاسیس نماید این امتیاز از درجه اعتبار به کلی ساقط است.
فصل هفدهم. در صورتی که مابین طرفین متعاهدین منازعه و اختلافی در تاویل و ترجمه این امتیاز نامه و کذالک در باب
حقوق و مسئولیت طرفین مشاجره ای اتفاق افتد حل مشکلات و مسئاله در تهران به دو حکم رجوع خواهد شد. آن دو حکم به توسط
طرفین معین خواهند شد و نیز آن دو حکم قبل از مبادرات به مرافعه حکم ثالث را معین خواهند کرد و حکم آن دو حکم و یا در صورتی
که حکمین مزبورین متفق نشوند حکم حکم ثالث قطعی خواهد بود.
فصل هجدهم. این امتیاز نامه در دو نسخه به فرانسه نوشته شده و به همان مضمون به فارسی ترجمه شده است، و اگر اختلافی
در مضمون این امتیاز نامه ما بین دو زبان حاصل شود متن فرانسه اولویت دارد و به آن متن باید رجوع کرد.
ملاحظه شد صحیح است فی شهر صفر اودئیل در صاحبقرانیه ۱۳۱۹
۱۲
امتیاز نامچه موم و نفت طبیعی معدنی است که به شرف امضای مقدس سرکار بندگان اعلیحضرت اقدس همایون شاهنشاهی
رسیده است. علی اصغر محل مهر اتابک اعظم. –
این امتیاز نامه موم و نفت معدنی که بشرف امضای اعلیحضرت اقدس همایون شاهنشاهی اروحنا فدا رسیده است در وزارت امور
خارجه دولت ایران ثبت شده در نمره ۸۲۹ فی شهر صفر اودئیل ۱۳۱۹ محل امضا و مهر مشیر الدوله. –
این امتیاز نامه که در دو نسخه به فرانسه نوشته شده و به فارسی ترجمه شده و مبادله گردیده است و هر دو نسخه به دستخط
مبارک شاهنشاهی اروحنا فدا موشح و به دستخط و مهر حضرت اشرف اتابک اعظم و خط و مهر جناب آقای مشیر الدوله وزیر امور
خارجه مزین شده اند فی ۹ شهر صفر المظفر اودئیل ۱۳۱۹ ( ۱۹۰۱ ( نظام الدین وزیر معادن محل مهر و امضا –
ماخذ
وحید مازندرانی، ع ) ۱۳۵۰ (. امتیاز نامه دارسی “امتیازنامچه نفت و موم طبیعی معدنی”. مجموعه عهد نامه های تاریخی ایران از عهد
هخامنشی تا عصر پهلوی، ۵۵۹ قبل از میلاد – ۱۹۴۲ ( ۱۳۲۰ شمسی(. صفحات ۲۰۹ تا ۲۱۱ . تهران، انتشارات وزارت امور خارجه
شاهنشاهی. ۲۳۸ صفحه.
۱۳
ضمیمه ۳ : میدانهای نفتی ایران به ترتیب سال اکتشاف، از آغاز تا سال ۱۹۷۱ میلادی
ردیف
نام میدان
سال اکتشاف
ردیف
نام میدان
سال اکتشاف
۱
مسجد سلیمان
۱۹۰۸
۱۳
رامشیر
۱۹۶۲
۲
نفت شاه
۱۹۲۳
۱۴
کرنج
۱۹۶۳
۳
هفت گل
۱۹۲۷
۱۵
منصوری
۱۹۶۳
۴
آقاجاری
۱۹۳۶
۱۶
مارون
۱۹۶۳
۵
گچساران
۱۹۳۷
۱۷
پارس
۱۹۶۴
۶
نفت سفید
۱۹۳۸
۱۸
پارسیا
۱۹۶۴
۷
اهواز آسماری –
۱۹۵۸
۱۹
رگ سفید
۱۹۶۴
۸
اهواز تنگستان –
۱۹۵۸
۲۰
کوپال
۱۹۶۵
۹
بنیاک
۱۹۵۹
۲۱
رامین
۱۹۶۶
۱۰
خارک
۱۹۶۱
۲۲
چشمه کوش
۱۹۶۷
۱۱
پازنان
۱۹۶۱
۲۳
لب سفید
۱۹۶۸
۱۲
بی بی حکیمه
۱۹۶۱
۲۴
سولابدار
۱۹۷۱
ماخذ: ستوده تهرانی ) ۱۳۷۱ ، صفحهات ۲۱۹ و ۲۲۰ .)
ضمیمه ۴ : میدانهای نفتی دریایی ایران به ترتیب سال اکتشاف از آغاز تا سال ۱۹۶۹ میلادی
ردیف
نام میدان
سال اکتشاف
ردیف
نام میدان
سال اکتشاف
۱
مهرگان
۱۹۶۰
۶
نوروز
۱۹۶۶
۲
داریوش
۱۹۶۱
۷
رستم
۱۹۶۶
۳
سیروس
۱۹۶۲
۸
هندیجان
۱۹۶۸
۴
ساسان
۱۹۶۵
۹
رخش
۱۹۶۹
۵
فریدون
۱۹۶۶
۱۰
اردشیر
۱۹۶۹
ماخذ: ستوده تهرانی ) ۱۳۷۱ ، صفحه ۲۲۱ .)
۱۴
ضمیمه ۵ : موقعیت میدانهای مهم نفت و گاز ایران در خشکی و در دریا
ماخذ: International Petroleum Encyclopedia (2007), PenWell Corporation, Oklahoma