·

 mahmood-kavir akse jadid
سده جشن آتش است. گرچه پهنای صورت میهنم، از اشک، در اندوه آنش نشانان و دیگر مردمان، خیس است، اما تا شقایق هست زندگی باید کرد. در این سرمای استخوان سوز ستم، پیش کش می کنم این نوشته را، که بخش کوتاهی از یک پژوهش من است، به انان که دل به آتش سپردند.
حکیم عمر خیام در کتاب نوروز نامه می نویسد:
هرسال تا به امروز جشن سده را پادشاهان نیک عهد در ایران و توران به جای می آوردند، بعد از آن تا به امروز، زمان این جشن به دست فراموشی سپرده شد و فقط زرتشتیان که نگهبان سنن باستانی بوده و هستند این جشن باستانی را بر پا می داشتند.
در تاریخ آمده است که مردآویج زیاری به سال ۳۲۳۳ هجری ( سده دهم میلادی ) این جشن را در اصفهان، با شکوه برگزار می کرد. همچنین در زمان غزنویان این جشن دوباره رونق گرفت و عنصری شاعر نامدار ایران در یکی از جشن های سده در برابر سلطان محمود غزنوی قصیده ای در باره سده خواند که با این بیت شروع می شود:
سده جشن ملوک نامدار است
ز افریدون و از جم یادگار است
فرخی سیستانی می سراید:
از پی تهنیت روز نو آمد بر شاه
سده ی ِ فرخ روز دهم بهمن ماه
زیباترین بازمانده:
در نوشتههای کهن آمده است که مردآویج برای برگزاری جشن سده، دستور داد تا در دشت بزرگ زنده رود(زاینده رود)، پشته های خار و هیـزم ِ فراوانی فـراهم نمایند و بر روی همه بلندیها، تپه ها و دامنه ی کوهها تا فاصله بسیار زیادی هیمه و پشته های خار گردآورند. از جمله کوهی سوار بر اصفهان بود و هنگامیکه هیمه ها را بهآتش کشیدند، چنان مینمود که گویی همه کوه میسوزد.( کبوتران کاغذی و آتش بازی و می) آورده اند که در پایان این مراسم، مردآویج با همراهان برای بازدید بیرون آمدو …
این رویداد را، ابن مسکویه در تجارب الامم آورده، همچنین در کامل التواریخ و نیز در تاریخ ابی الفدا آمده است.
در مورد برگزاری جشن سده مردآویج، ابن مسکویه در تجارب الامم شرح فراوان میدهد. ابن اثیر نیز در باره ارزش و اهمیت و شکل مبارزاتی جشن سده، در کامل التواریخ می نویسد:
اطعام عمومی و نوشیدن شراب در خوانهای عمومی برای همگان برپا شد. ترنم موسیقی و تغنی همگانی بود.
برای بچه ها، بعنوان هدیه های عیدی بوق وشمشیرهایِ چوبی و صورتکهایی در بازارها به فراوانی عرضه میشد.
همه مردم وظیفه خود میدانستند که در جشن شرکت کنند. به شکل وظیفه، در برگزاری جشنها یاری مینمودند. احساسات ِمیهنی به اوج میرسید و دستگاههای خلافت و حکومت به بیم و ترس و چاره اندیشی وا میداشت. کنار سفره و خوان بزرگان و امرا، به ویژه شاه، مدعوین فروان گرد میآمدند.
شاعران در ضمن مراسم جشن، قصایدی که ساخته بودند، میخواندند و جایزه وصله دریافت میکردند. گرداگرد مجلس بزم شاهان، شمعهاییکه آمیخته ای از بهترین مواد خوشبوداشت و دربزرگی مایه ی اعجاب میشد میسوخت. درفضا تیرهاییکه چون مشعل میسوخت رها میکردند.
آتش