ادبیات داستانی حسنک وزیر

در داستان حسنک وزیر از همان ابتدای داستان و بعد در ظاهر آن نمایان است که این داستان درونمایه ای چون رویاروی شدن حق و باطل دارد، منتهی با این تصور که در شکلی تاریخی هویدا می شود.

شورانگیزترین، بی بدیل ترین و جالب ترین قسمت کتاب تاریخ بیهقی، ماجرای بر دار کردن “بوعلی حسن بن میکائیل”(۱) معروف به حسنک وزیر است. البته این به آن معنا نیست که چون ما هرساله در کتاب درسی خودمان ادبیات تخصصی سال سوم انسانی این داستان را تدریس می کنیم، پس خواه، ناخواه آن را از هر حیث بر دیگر بخش های این گرانمایه کتاب تاریخ، برجسته تر می دانیم، بلکه به این خاطر است که ماجرای بر دار کردن حسنک وزیر از جهات مختلف ویژگی های منحصر به فرد خودش را دارد که پرداختن به آن جالب توجه است. اصلا به جرات می توان گفت که شرح جزءجزء این حادثه، چون نگینی بر کتاب تاریخ بیهقی می درخشد و بس. حالا که سخن از برجستگی داستان بر دار کردن حسنک وزیر به میان آمد، در این مقال تلاش می کنیم برای اثبات این ادعا که چرا داستان حسنک وزیر از ابعاد گوناگون برتر است به جنبه های داستانی و ساختاری آن بپردازیم. اما قبل از آن ذکر این نکته را لازم می دانیم که هرچند ساختارشناسی داستان نویسی مورد نظر ما بیشتر مربوط به داستان جدید و به اصطلاح داستان مدرن است، ولی خب در داستانی که ابوالفضل بیهقی آن را نقل می کند، درست همین ساختار تعریف شده به خوبی رعایت شده است که در ذیل به شرح هرکدام از آنها پرداخته می شود؛

الف) زاویه دید

درست است که تاریخ بیهقی یک کتاب تاریخی است و به تبع آن داستان بر دار کردن حسنک وزیر هم از این گونه روایت تاریخی بهره می برد، اما باید گفت که این داستان در شکل کلی از زاویه دید سوم شخص یاهمان دانای کل بهره می برد. هرچند در این بین از زاویه دید اول شخص هم در برخی موارد بی بهره نیست که خود همین در هم آمیختن دو زاویه دید سوم شخص و اول شخص و بهینه استفاده کردن از آنها در جای خود تا اندازه ای برقوی بودن این اثر افزوده است.

آن گونه که از شواهد داستان بر می آید، ظاهرا ابوالفضل بیهقی به عنوان یک مورخ ادیب و نکته سنج در بیرون داستان ایستاده و تنها روایتگر حوادث مربوط به آن می باشد؛

“چون حسنک را از بلخ به هرات آوردند، بوسهل زوزنی او را به علی رایض چاکر خویش سپرد و …”(۲)

اما گاهی اوقات، یعنی آنجا که نیاز است و شرایط داستان ایجاب می کند، خود نگارنده داخل شده و به خواننده متذکر می شود که این شرح حادثه از یک سند و واقعیت نگاری برخوردار است و آن مشاهده نویسنده می باشد؛ “چون این کوکبه راست شد من که بولفضلم و قومی بیرون طارم به دکان ها نشسته در انتظار حسنک یک ساعت ببود …”(۳)

شاید این حضور نگارنده در لابه لای حوادث داستان یک ضرورت انکار ناپذیر است. زیرا اگر غیر این باشد، کلام تاثیرگذاری اش را از دست می دهد. به خاطر همین از نظر مخاطب، علی رغم کهن بودن اثر، انتخاب زاویه دید از طرف ابوالفضل بیهقی به استادی هرچند تمام تر انجام شده است؛ زیرا برخلاف داستان های به اصطلاح مدرن امروزی که در سراسر اثر تنها از یک زاویه دید بهره می برند، ابوالفضل بیهقی باتوجه به شرایط و حوادث پیش آمده، با مهارت هرچه تمامتر تغییر روایت داده، زاویه دیدی را انتخاب کرده و به شرح حوادث داستانی خود پرداخته، چنانچه گاهی اوقات خود در داستان است و به عنوان یکی از شخصیت های داستانش حرکت می کند و آنچه را می بیند بی هیچ کم و کاستی شرح می دهد. گاهی هم در بیرون داستان ایستاده و همانند یک راوی دانای کل به شرح حوادث می پردازد. پس بر همین مناسبت که سخن و داستان بیهقی از نظر شیوه روایت از ابتدا تا انتها بر مخاطب اثر گذار است.

ب) شخصیت پردازی

بی تردید قوی ترین نقطه داستان پردازی بیهقی شخصیت پردازی در اثرش است؛ گویی در کتاب تاریخ بیهقی شخصیت ها همگی زنده و پویا هستند و چون آدمیان زنده به این طرف و آن طرف حرکت می کنند، سخن می گویند و چون همگان به ادامه حیات خویش می پردازند. پس با این اوصاف باید گفت که بیهقی با وسواس هرچه تمام تر سعی کرده است شخصیت های زنده و پویا را در نظر ما مجسم کند که هرکدامشان با رفتار و کارهای خودشان شخصیت های زنده و پویا را در نظر ما مجسم کند که هرکدامشان با کارکرد و کنش خودشان، خود و آنچه را که درونشان است به ما نشان می دهند.

با مطالعه در کل کتاب تاریخ بیهقی البته از جلد پنج تا ده بدون هیچ شک و شبهه ای باید اذعان داشت که اوج هنر شخصیت پردازی داستانی ابوالفضل بیهقی در داستان حسنک وزیر نمود خارق العاده ای پیدا می کند؛ به طوری که با یک حساب سرانگشتی می توان گفت که در یک داستان هشت صفحه ای بیش از بیست و پنج شخصیت وجود دارد؛ شخصیت هایی که هرکدامشان در جای خود از ضروریات داستان به شمار می روند و نبودن یکی از آنها به داستان لطمه ای جبران ناپذیر وارد می کند.

گفتیم که اوج هنر بیهقی در داستان حسنک وزیر، در بخش شخصیت پردازی آن نمود بسیاری پیدا می کند. پس در ادامه باید متذکر شد که در این داستان ما با سه نوع شخصیت یا همان کاراکتر روبرو هستیم؛ از یک طرف تعداد پنج نفر از شخصیت های خوب و عدالتجو که در محل ثقل آنها حسنک وزیر قرار دارد، از آن سوی هم تعداد هشت نفر از شخصیت های بد و فتنه انگیز که همگی در حول محور بوسهل زوزنی در حال چرخش هستند و سرانجام در میان این شخصیت خوب و بد تعداد دوازده نفر از شخصیت های عادل و به اصطلاح خاکستری رنگ مثل بونصر مشکان قرار دارند که تنها در مواقع نیاز حاضر می شوند و در حد توان خود به داستان و حوادث آن سرعت می دهند. تقابل شخصیت های خوب و بد داستان و به دنبالش آمدن و رفتن شخصیت های خاکستری رنگ به درون و برون داستان، سرعت خاصی به این اثر داده است و جالب آنکه زمانی این سرعت خوب و مطلوب است که با چاشنی اعتماد همراه می شود؛ یعنی ابوالفضل بیهقی با حساسیت هرچه تمام تر و با صراحت کامل به پردازش شخصیت های داستانی اش پرداخته و خود به صراحت می گوید که در قبال هیچ کدام ولو اینکه دوست هم هستند جانب افراط و عدول از حق را برنگرفته است؛

“و پس از حسنک، این میکائیل بسیار بلاها دید و محنت ها کشید و امروز برجای است و به عبادت و قرآن خواندن مشغول شده است چون دوستی زشت کند چه چاره از باز گفتن و …”(۴)

همان گونه که گفته شد بیهقی گاهی اوقات خود وارد داستان شده و به معرفی شخصیت های داستانش می پردازد که به ظاهر امروزه این امر چندان مطلوب نیست، چنانچه در تعریف و معرفی کردن شخصیت بوسهل چنین می خوانیم: “این بوسهل مردی امام زاده و محتشم و فاضل و ادیب بود. اما شرارت زعارتی در طبع وی موکد شده …”(۵)

اما این معرفی شخصیت بوسهل زوزنی نه تنها به داستان ضربه نمی زند، بلکه در دنباله مطلب در خدمت نویسنده و سطور به نگارش درآمده اوست.

در ادامه این مقال باید گفت که زیبایی و پختگی شخصیت پردازی بیهقی در داستان حسنک وزیر زمانی نمود پیدا می کند که همراه با توضیحات داستانی است؛ یعنی با در کنار هم قرار گرفتن توصیف حالات درونی افراد و توصیف صحنه های بیرونی داستان، بنابراین ما در کمتر داستانی سراغ داریم که نویسنده توانسته باشد با استفاده از کلمات کوتاه به اصطلاح چکشی حالات درونی شخصیت خود را با اتفاقات پیرامون آن وفق بدهد. فی المثل آنجایی که حسنک وزیر با اقتدار هرچه تمامتر از کرانه بازار پیدایش می شود، درست مثل آن است که یک دوربین فیلمبرداری با هنرمندی هرچه تمام تر آنچه را که اتفاق می افتد، ارائه می دهد؛

“و سواران رفته بودند با پیادگان تا حسنک را بیاورند. چون از کران بازار عاشقان در آوردند و میان شارستان رسید و …”(۶)

و یا آنجایی که حسنک را می خواهند به دار بکشند، در کنار هم قرار گرفتن حالات درون و اتفاقات برون باعث شده است که یک شخصیت پردازی همراه با توصیف صحنه ها در نظر خواننده تجسم یابد؛

“و دو پیک را ایستانیده بودند که از بغداد آمده اند و قرآن خوانان قرآن می خواندند. حسنک را فرمودند که جامه بیرون کش. وی دست اندر زیر کرد و ازار بند استوار کرد. ازار را ببست و جبه و پیراهن بکشید و دور انداخت. با دستار برهنه با ازار بایستاد و دستهای درهم زده تنی چون سفید و روی چون صد هزار نگار و همه خلق به در می گریستند …”(۷)

ج) هسته

هسته و پیرنگ داستان حسنک وزیر را همان چیزی تشکیل می دهد که در ادبیات کهن ایران زمین بسیار شاهد آن بوده ایم؛ نبرد و کشاکش بین خوبی و بدی، زشتی و زیبایی و حق و باطل. مثل اینکه در ادبیات کهن ما این یک اصل بوده است که در تمام آثار ادبی همواره خوبی و بدی در مقابل هم و در تضاد با یکدیگر بوده اند و گویا این هم یک اصل بوده که همیشه به ظاهر باطل پیروز می شده و نتیجه کار جور دیگری می شده است، یعنی پیروزی حق علیه باطل؛ آن هم در قضاوت آیندگان!

در داستان حسنک وزیر هم هسته و شالوده اصلی همان نبرد خیر و شر است، نبردی که در دل خود ریشه های کهن دارد و سرچشمه گرفته شده از عقده گشایی سلطانی سلطان مسعود مصور است و شخصی چون بوسهل زوزنی که گویا تشنه قدرت و آ زار رساندن به دیگران و در خود نوعی بیماری سادیسم دارد، گرداننده آن حادثه می باشد؛

“امیرت را بگوی که من هرچه کنم، به فرمان خداوند خود می کنم. اگر وقتی تخت ملک به تو رسد، حسنک را باید بردار کرد.”(۸)

حال چرا چنین است و اتفاقات داستان چگونه یکی پس از دیگری خودشان را نشان می دهند؟!

اینها سوالاتی می باشند که از ابتدا تا انتهای داستان با چینش مناسب حوادث و اتفاقات پیش آمده، مخاطب را به دنبال خود می کشاند. هرچند در این بین ابوالفضل بیهقی به معرفی شخصیت بوسهل زوزنی تحت عناوینی چون؛

“همیشه چشم نهاده بودی تا پادشاهی بزرگ و جبار بر چاکری خشم گرفتی و آن چاکر را لت زدی و فرو گرفتی. این مرد از کرانه بجستی و فرصتی جستی و تضریب کردی و المی بزرگ بدین چاکر رسانیدی و …”(۹)

تا حدودی طینت بد او را به تصویر می کشد. اما در سراسر داستان است که با بروز شخصیت درونی بوسهل زوزنی در رفتارهایش به هسته حوادث داستان قوام و جهت می دهد.

بی شک آنچه در داستان حسنک وزیر تحت عنوان هسته و پیرنگ نمود دارد کشاکش بین خوبی و بدی است که با چاشنی انتقام آمیخته شده؛ انتقامی که در جای جای داستان از کینه توزی خبر دارد . ظاهرا عامل اصلی این کینه توزی سلطان محمود غزنوی است، اما خب، اشخاصی چون بوسهل زوزنی به این آتش انتقام دامن می زنند.

در داستان حسنک وزیر آنچه بیش از دیگر عوامل نمایان است، اوج و فرودهای داستانی می باشد. اصلا می توان گفت که این داستان از همان ابتدا با اوج شروع می شود؛ یعنی بیهقی در همان ابتدای داستان می گوید:

“فصلی خواهم نبشت در ابتدای حال بردار کرد این مرد و پس به سرشد قصه شد.”(۱۰)

این اوج همراه با فرودهایی است که به صورت پستی و بلندی های داستان دیده می شوند. جالب آنکه این اوج داستان به صورت خفیف و گاه به شکل نمایان تا آخر ادامه دارد، یعنی پایان داستان که ظاهرا باید به صورت فرود و نتیجه گیری با بیان شرح حال مختصری از مادر حسنک که زنی شجاع است، به پایان می رسد؛

“و مادر حسنک زنی بود جگرآور. چنان شنودم که دو سه ماه از او این حدیث نهان داشتند. چون بشنید جزعی نکرد چنان که زنان کنند بلکه بگریست به درد و …”(۱۱)

د) درونمایه

در داستان حسنک وزیر از همان ابتدای داستان و بعد در ظاهر آن نمایان است که این داستان درونمایه ای چون رویاروی شدن حق و باطل دارد، منتهی با این تصور که در شکلی تاریخی هویدا می شود.

بدون حتم درونمایه داستان حسنک وزیر بی شباهت به هسته آن نمی باشد، یعنی بیان کشاکش خوبی و بدی که در آن چاشنی انتقام گیری موج می زند. جالب تر آنکه بیهقی دانسته یا ندانسته مسئله کدورت دل خلیفه را از سلطان محمود بیان کرده و این چنین در شکلی دیگر بر سرعت و شتاب داستان افزوده است؛

“امیر را نیک درد آمده بود که حسنک را قرمطی خوانده بود خلیفه. و با آن همه، وحشت و تعصب خلیفه زیادت می گشت اندر نهان نه آشکارا …”(۱۲)

م) لحن

لحن نوشتاری بیهقی جدی است و در آن کمتر رگه هایی از شوخ طبعی دیده می شود و شاید این به آن خاطر است که او خویشتن را تاریخ نگاری منظم و دقیق می پندارد و به این نتیجه رسیده است که یک تاریخ نگار باید همانند خود تاریخ، جدی، دقیق و حتی بی رحم باشد.

این جدیت گفتاری و نوشتاری بیهقی در داستان حسنک وزیر به صورت دقیق و حساب شده ای رعایت می شود؛ یعنی این نگارنده قرن پنجم در جای جای داستان خویش، خود را ملزم می کند که هر طور هست رعایت انصاف را داشته باشد و این گونه توسط خوانندگان این تصنیف به بی عدالتی متهم نشود؛

“در تاریخی که می کنم، سخنی نرانم که آن به تعصبی و تزیدی کشد و خوانندگان این تصنیف گویند: شرم باد این پیر را! بلکه آن گویم که تا خوانندگان با من اندر این موافقت کنند و طعنی نزنند.”(۱۳)

پس با این اوصاف، مشخص می شود زمانی که سخن از حکایت حسنک وزیر است و بیهقی آنچه را به عینه دیده بازگو می کند، این جدی بودن لحن و گفتار داستانی، در نهایت به سر می برد.

سخن آخر

به هر حال داستان حسنک وزیر یک داستان محض نیست، بلکه در دل خودش رگه هایی از تراژدی دارد و آن را می توان یک اثر تراژدیک نامید و از این حیث هم مورد بررسی قرار داد. پس بر همگان، بخصوص دبیران ادبیات واجب است که در کلاس درس خود به تمام جنبه های داستان توجه داشته و آن را با کنکاش بیشتری تدریس نمایند.

پی‌نوشت‌ها:

۱- کتاب تاریخ ایران از استاد حسن پیرنیا

۲الی ۱۳- کتاب تاریخ بیهقی، بخش حکایت بر دار کردن حسنک وزیر