qC íØëlÂÞ Ðì¤C êC ækCßÛDh ok 1818 ÍDv éF uÞo lÜØÛCßN êCpv ÚDOvCk [ ÀìÜÊoßN ÚCßëC ]
Þ lÜØNÞpR êokD× íOvpJpv PeN Co íÆkßÆ ÖDëC . l×A DìÛk éF [ ÍßëoÞC ] ok [ oDNDN ] kCtÛ
qC rÊpç Dç [ ½pv ] Þ ÚDÛDÃçk DF ÞC DWÜèF DÛ Þ lÜN oDO¾o ê æp¬Dh D×C , koÞApv éF é×DÆkßh
ÚDëDJ éF é¿wϾ éOzook [ ÉoßFqp®J PÜv ] Þ [ ßÇw× ] ok Co ¢NÔì¥eN . l¡Û ße× yp¬Dh
íÛDØÎA ÚCpÇ¿O× [ íñCpÊ ÚD×oA ] HOÇ×pìRDN PeN DWÛAok Þ P¾o [ ÝìÎpF ] éF æDËÛA Þ lìÛDvo
æDË¡ÛCk ok xëolN éF DN P¡ÊqDF éìvÞo éF ÚDÛA lëDõ lÜÛDØç êlëDõ DF "DGëpÃN , P¾pÊoCpÂ
íÊlÛq qC ÄìÂk Þ DGëq êpëÞD¥N ÄÏh Þ éÛßÊ p·z Þ æDNßÆ íND·®Â ÝOzßÛ DF D×C , kqCkpKF
oD·zC qC lëlz íNCpìRDN DF p·z ê éµßØW× év xKv . kpÆ qDºA Co íÊlÜwëßÛ oDÆ , ÚDÛDÃçk
. kCkp¡Û [ ÝìÇzßJ ]
ÍDv ok [ íZoDÇz Èë êDèdp¬ ] EDOÆ IDZ D×C , lz p¡OÜ×1844 ÍDv ok ¢ÛDOvCk ÝìOwiÛ
lÜZpç , xJ ÚA qCÞ . lÛDvo Mpèz éF Pvk æpìZ íwëßÛ ÚDOvCk ÚCßܵ éF CoÞC éÆ kßF 1852
ok Co kßh oDRA ÝëpN ælÛqoC Þ ÝëpOÊorF íÎÞ , PzßÛ í× Ùç æDNßÆ ÚDOvCk Þ é×DÜ¡ëDØÛ Þ p·z
qC ÚDz í¿¬Dµ Pì¿ìÆÞ Cßç Þ ÍDd p¬DiF éÆ íñDèÛDOvCk . PzCk é¨pµ lÜÏF êDèÛDOvCk HÎDÂ
Dç [ ½pv ] êkCqA qC xJ ívDìv ÍßeN pJ Þ EßzApJ ÚCoÞk Þ éìvÞo pìØiN ÍDd ok ê é·×DV
P¾p¡ìJ ÚßÊDÛßÊ ÐdCp× ÚDÊlÜëDØÛ kßh éÆ íÛDÛD×pè íÜìµ Þ ælÛq êDç pëߥN p¬DiF rìÛ Þ
ÍDv ok . P¡Ê éVCß× íÛCÞCp¾ ÍDGÂC DF , lÛkßF 1870 DN 1840 êDèÎDv í¬ uÞo EkC Þ ÌÜçp¾
lì·GN [ ßÇvDKvC ] kßh æDÊkCq éF , ÞC Ép× qC xJ , [ ÍßÊßÊ ] ÍDd cpz ÝOzßÛ p¬DiF 1853
, [ 1860 - lìµ Hz ] , [ 1859 - DGWÛ éÛDh ] , [ 1856 - ÚkÞo ] kßhoDRA éÆkßF DWÛ DØçokÞ , lz
MCpVD¡× qC Þ lÜOzßÛ yphA EDOÆpF éÆ íNCkDÃOÛCqC D×C . PzßÛ Co , [ 1862 - ÚCpwJ Þ ÚColJ ]
P¿zA pF , ÚDÜaÛA , P¾pÊ ok é·×DV ÍßeNqC ÞC PzCkpF éF PGwÛ oDÊqÞo ÚA lëCpV ok éÆ íOiv
[1862-1870] ÚDØÎA [ ÚkDF ÚkDF ]pèzokpO¡ìF Þ lÛD¡ÆéìvÞo qC UoDhéF Co íÊlÛq Pho , éÆ
. kpÆ í× éìvÞo éF æDNßÆ êp¿v , íçDÊ qC pç ¯Ã¾ Þ , lÛConÊ[ 1871 -1883 ] xëoDJ Þ
êC éÛDØìؤ íOvÞk ÚCpËëk Þ [ ÓÞq ] Þ [ pFßϾ ] DF Þ PzCk ÍD·¾ PÆpz xëoDJ íFkC оDe× ok
. PzCnÊDV pF ÚCÞCp¾ pìRDN Þ mß¿Û [rØìV êpÜç ] íñDÇëp×A ælÜwëßÛ Þ [ ÚDvDJß× ] pFÞ kpÆoCpÂpF
Þ [ êßOwÎßN ]Þ [ íÇvßëDOvCk ] DF éÏØV qC Þ ívÞo ÚDÊlÜwëßÛ DF í²¿Î êpìÊok qC xJ lÜZpç
é®FCo ¸®Â DèÛA DF , [ íÇwÜìÏF ÚßëoDwëÞ ] öDÜSOvC éF ívÞo ÚClÃOÜ× qC ÞC lëlz ¢WÛo rìÛ
ßÇw×ok ÝìÇzßJ éØwW× qC êoCkpF ækpJ PGvDÜØF éìvÞo éF yp¿v ÝëphA ok D×C , kßF ækpÆ
.kpÆoCpÂpF êC éÛDØìؤ ¯FCÞo DèÛA DF æoDFÞk
PivÞ lz DÜzA [DìvoDÊÞkCpëÞ ÝìÎDJ ] ÚD×q ÚA ½Þp·× ælÜÛCßh DF 1843 ÍDv ok [ ÀìÜÊoßN ]
ívÞo ÚDÊlÜwëßÛ pëDv Þ [ ÝìÇzßJ ] oD·zC , ÞC pçßz êoDÇØçDF Þ lz ypÜç Þ ÞC éO¿ìzÞ ÄzDµ
. lÛCkpÊpF éwÛCp¾ ÚDFq éF Co
. lzoCkoßhpF íÏÏØÎC ÝìF Þ pìËØÎDµ íNpèzqC éÆ kßF ívÞo ê ælÜwëßÛ ÝìOwiÛ [ ÀìÜÊoßN ]

éF Co ylwV D×C , P¿Ê MDìd kÞolF xëoDJ ÈëkrÛ éwÛCp¾ [ ÍCßìÊßF ] ok 1883 ÍDv éF êÞ
. lÛkpKv ÅDh éF DWÛA ok Þ , lÛkpÆ ÐÃOÜ× , [ ÉoßFqp®J PÜv ]

: ylÜÏF êDèÛDOvCk ÝëphA
. lÜOzlÛ Co ÖqÓ ÍkD·N Þ Mol yC éìÎÞC oDRA PGwÛ éF , 1877 [ pÇF ÅDh ] Þ - 18 67 [ kÞk ]
Dë , 1860 [ ÝìOwiÛ Ä¡µ ] ÚßaØç ¢ìñDܺ oDRAÞ , [ íZoDÇz Èë êDèdp¬ ] EDOÆ
lëA í× oDØz éF ÚDèVÞ uÞo MDìFkC êDçoDÇçDz kClµ ok 1862 [ êoDèF êDèFÔìv ]
-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0-0- 0-0-