گذرگاه ۱۹۰

آبان ۱۳۹۶

گذرگاه

شماره

١٩٠
این شماره گذرگاه حاصل همت این یاران است

گاهنامه گذرگاه

آبان ۱۳۹۶

بجای اعلان پایان فعالیت تصمیم گرفتم که آن را بصورت گانامه منتشر کنم گمان می کنم تصمیم بهتری باشد

در مورد سرنوشت گذرگاه

آبان ۱۳۹۶

اگر قرار است که هر ( چیز ) زمانی عمرش به پایان برسد و گذرکاه نیز از این قائده مستثنا نیست با توجه به شرایط من بعنوان سر دبیر و ادامه دهنده آن بایستی پایان فعالیت آن را اعلام کنم ولی ترجیح دادم اگر چه بصورت گاه نامه آن را ادامه بدهم و حاصل اینی است که می بینید
امیدوارم مورد قبول قار گیرد

گذرگاه مرداد ماه

مرداد ۱۳۹۶

کویر بی حاشیه

گذرگاه مرداد ماه ١٣٩۶

شماره

١٨٩


این شماره گذرگاه حاصل همت این یاران است
دکتر بیژن بارانکافیه جلیلیان – احمد قندهاریدکتر فریدون قاسمیبهزاد رزاقیمحمد رضا جنتی – ندا ایرانی
گلرخ ایرانی – آتنا دایمی
مجتبا عبدالله نژاد – دکتر محمود صفریان
– محمد تقی اسماعیلی – قره العین – مجید مجیدی – ملوسک صابریسپهرداد گرگین – حسین باقر زاده – هومن هویدا- خالد بایزیدی/ دلیر

 


=============================

تعریف و اثر تاریخ – احمد قندهاری

مرداد ۱۳۹۶

هیچ پدیدۀ اجتماعی ناگهان به وجود نمی آید بلکه در یک بستر فرهنگی رشد میکند. می دانیم که علم تاریخ داستان های تلخ و شیرین یک ملت نیست بلکه علمی است که به ما می آموزد اجداد ما چه اشتباهاتی را مرتکب شده و چه خدماتی کرده اند و چه نقشی در خوشبختی و بهزیستی و یا فقر و بدبختی و عقب ماندگی جامعه ما ایفا کرده اند. آگاهی درست به تاریخ واقعی ، به ما امکان می دهد تا اشتباهات آنها را تکرار نکنیم و خدمات آنها را گرامی بداریم.

 در علم تاریخ نقش افرادی که تعیین کننده بوده اند مورد ارزیابی قرار میگیرد و بت ها شکسته میشود و واقعیت ها عریان ونمایان میگردد.

علم تاریخ به ما می آموزد که با چراغ علم و به دور از پیش داوری و تعصب ، وقایع گذشته را بررسی کنیم و درباره آنها قضاوت نماییم.

وقتی عرب ها با شعار برابری و برادری به ایران متعلق به امپراطوری ساسانی ، نه متعلق به ایرانی ها، حمله ور شدند ، واقعیت تاریخی این است که فشار های هیات حاکمه با بدبختی هایی که برای مردم بینوا فراهم کرده بود ، زمینه ی خوشباوری رابرای شعارهای قوم مهاجم از مدت ها قبل فراهم کرده بود.

اگروضع مردم بینوا در این امپراطوری خوب بود ، که مانی و مزدک پیدا نمی شدند. مزدک وقتی دید اشراف ، اراضی دهقانان را به زور گرفته اند و تمامی ثروت را برای خود برداشته اند ، نا برابری در تقسیم نعمت های دنیا را سر منشاء ظلم و فساد تشخیص داد و برای رفع آن به قیام برخاست و سی سال جنگید ، آنقدر پا برهنه و گرسنه دور و برش را گرفتند که شاه قباد ناچارا با او از در سازش درآمد.

در اوضاع و احوال ۲۰۰ ساله ی اخیر هر عمل زشت و بد گردانندگان حکومت را به گردن انگلیس می اندازیم. آن وقت ها که انگلیسی وجود نداشت. ما نباید منکر نقش مخرب شاهان باشیم که یک تنه برای همه ی امور تصمیم می گرفتند و هر تصمیم شاه با تعریف و تمجید اطرافیان چاپلوس وخود فروش ، مورد تائید قرار می گرفت. مسلما بدون شناخت دیروز هرگز قادرنخواهیم بود فردای بهتری برای خود بسازیم.

اگر نگاهی گذرا به تاریخ اجتماعی ایران کنیم در بسیاری موارد موجب شرمساری خواهد بود..

به علت فساد دربار خلفا و پادشاهان ، افراد خود فروش و چاپلوس به مقامات بالا می رسیدند. چاپلوسی و بی شخصیتی شرط لازم و کافی پیشرفت در دربار ها بوده است. حکیم عمر خیام در حدود ۹۰۰ سال پیش در مقدمه ی کتاب ارزشمند جبر و مقابله نوشته است” دچار زمانه ای شده ایم که ، اهل علم از کار افتاده و جز عده ی کمی باقی نمانده اند که از فرصت برای بحث و تحقیقات علمی استفاده کنند. برعکس حکیم نمایان دوره ی ما همه دست اندر کارند که حق را با باطل بیامیزند و جز ریا و تدلیس کاری ندارند. اگر دانش و معرفتی دارند ، آن را صرف اغراض پست جسمانی می کنند و جز ریا و تدلیس کاری ندارند “

برای آگاهی بیشتر از دربارها ، خوب است کتاب های خاطرات اعتماد السلطنه در دربار ناصر الدین شاه وکتاب خاطرات اسد الله علم در دربار محمد رضا شاه را بخوانید. با اینکه اسدالله علم

صمیمیتی واقعی با محمد رضا شاه داشت، مع ذالک از لابلای نوشته هایش به مفاسد زیادی آگاهی می یابیم . انوشیروان عادل در یک روز ۱۲ هزار مزدکی را کشت . اگر عادل نبود چه تعداد می کشت. این همه سخنان تملق آمیز و دروغ ، که هر روزه از زبان اکثر ما به راحتی جاری می شود ، و هیچ گاه در باره ی معنی و مفهوم آن ها هم دقت نمی کنیم ، چه بگویم . این ها هم از نتایج آن فرهنگ ماست که بسیاری از ما ندانسته به آن افتخار میکنیم روزنامه ی کیهان در شماره ی ۱۶۷۰۶ می نویسداز ۲ میلیون معتاد در کشور ، یک میلیون زیر ۱۸ سال قرار دارند. آمار می گوید تعداد معتادان در سال ۷۸ نسبت به سال پیش ، ۳۶ در صد رشد داشته است. دبیر ستاد مبارزه با مواد مخدر کشور اذعان می کند که رشد اعتیاد بیشتر از رشد جمعیت است.

روزنامه ی همشهری در شماره ی ۱۸۴۹ تحت عنوان مشکل اعتیاد در بین دانش آموزان در سال تحصیلی ۷۷-۷۶ نوشته است که دفتر مشاوره و برنامه ریزی امور تربیتی وزارت آموزش وپرورش در سطح کشور ۷۸۴۸۰ دانش آموز را شناسایی کرده که در معرض خطر اعتیاد یا قاچاق مواد مخدر و سوء استفاده های جنسی قرار دارند.این ارقام نسبت به سال قبل ۱۱۲ در صد رشد داشته است. یکی از علل اصلی اعتیاد ، فشار و نابسامانی و ظلم های اجتماعی است.

ظاهر سازی و دروغ اکثر قریب به اتفاق ما مردم ایران ، اهل تظاهرهستیم ، تظاهر به درستی ، تظاهر به ادب ، تظاهر به نزاکت ، تظاهر به مکنت و ثروت و تظاهر به داشتن مدرک تحصیلی بالا.عین این تظاهر را دولتمان هم در سطح وسیعتری مرتکب می شود. روزنامه ی نشاط در شماره ی ۱۴۱ خود نوشته است که یارانه ی بنزین بیش از یک هزار میلیارد تومان ، یعنی برابر یک نهم بودجه ی کل کشور است. این رقم صرف سوخت ۴ میلیون خودرو سواری می شود که به طور قطع اکثر مواقع افراد مرفه جامعه از آن بهره مند می شوند. در حالیکه هزینه ی آن را همه ی مردم می پردازند که به احتمال زیاد تعدادی از آن ها در سراسر عمرشان به جز چند بار، سوار ماشین های عمومی نشده اند.

در جامعه ی ایران کلمه ی نمی دانم ، بلد نیستم ، کمتر به گوش میرسد. ما در هر موردی ، بخصوص سیاست کارشناس هستیم. مدیریت ما حرف ندارد. همه ی ما از پزشک متخصص هم بیشتر اطلاعات پزشکی داریم. خود محوری و برتری جویی ما زبانزد شده است.

وظیفه شناسی سازمان ملل آماری را همه ساله منتشر می کند که میزان کار مفید کارکنان دولت در هر کشور را لیست می کند. این آمار می گوید کار مفید کارکنان در کشورما در بخش اداری ۲۹ دقیقه در روز و در بخش صنعت ۳۵ دقیقه در روز است.

ریا کاریفقط به اشاره می گویم مدارس خصوصی را مدارس غیر انتفاعی و بانک هایی که به سپرده ای ثابت پنج ساله ۲۱ درصد بهره میدهند را بانک غیر ربوی می نامیم.

رفتار اجتماعی ما ایرانیانوقتی در باره ی مسائل اجتماعی بحث می کنیم اجتماع مورد بحث حدود۸۵ تا ۹۰ در صد از افراد جامعه را شامل می شود بقیه جزء استثنا ها می باشند.
چند سوال

یک –آیا اخلاق به عنوان اصل و پایه در رفتار ما معنی دارد؟

دو – آیا ما در هیچ زمینه ای وحدت داریم. در خارج از ایران شاید بیش از ۱۵ گروه یا دسته یا حزب وجود دارد که همگی مخالف حکومت ایران هستند .آیا دو گروه ازاین گروه ها اتفاق نظر دارند؟ نمونه ی بارز آن این است که ما در ورزش های تک نفره مانند کشتی یا وزنه برداری یا تکواندو بارها و بارها مدال طلای جهانی و المپیک را کسب کرده ایم ولی در ورزش های دسته جمعی مانند فوتبال ، بسکتبال و والیبال هیچوقت به هیچ مقامی نرسیده ایم .

سه – یا ما مسئولیت پذیریم ؟ یا با مسئولیتی که داریم از آن به عنوان ابزاری در جهت منافع خود استفاده می کنیم.س

  چهار – آیا ما به قانون احترام می گذاریم ؟ یا قانون باید در مورد فقرا و بیچارگان اجرا شود؟

 پنج – آیا ما به حقوق دیگران احترام می گزاریم ؟

 شش – آیا ما به کار کردن علاقه مندیم ؟ یا به آن به عنوان ابزاری برای کسب درآمد نگاه می کنیم

 هفت – آیا ما نظم پذیریم ؟

 هشت – آیا سختی ها را جهت سرمایه گذاری برای آیندگان پذیرا هستیم ؟

تاریخچه کشف نفت در ایران – دکتر فریدون قاسمی

مرداد ۱۳۹۶

مقدمه

گرچه نزدیک به ۱۱۰ سال از تاریخ کشف نفت در ایران می­گذرد، باید دانست که ایرانیان از دیرباز به وجود نفت پی­برده و آنها را از چاه­های کم عمق استخراج و مورد استفاده قرار می­دادند و در صورت امکان آتشکده­های خود را بر روی چشمه­ ­های گاز طبیعی بنا می­کردند. کهن ترین چاه نفتی که در تاریخ به آن اشاره شده، چاهی در ۴۲ کیلومتری شوش بوده که در دوره داریوش هخامنشی از آن استفاده می­شده و هرودوت به آن اشاره کرده است. گرچه آثار سطحی نفت، گاز و قیر در ایران، عراق، جمهوری آذربایجان و پاره­ای دیکر از کشورها شناخته شده و بطور سنتی از این مواد استفاده می­شده، اولین چاه مدرن نفت در ایالت پنسیلوانیای ایالات متحده آمریکا در سال ۱۸۵۹ میلادی به نفت رسید. محصول اولیه نفت آمریکا در این ناحیه در حدود ۲۰۰۰ بشکه در سال بود و بتدریج تولید آن اضافه شد بطوریکه در سال ۱۸۶۳ به سی میلیون بشکه رسید. در جمهوری آذربایجان گرچه بهره برداری از منابع نفتی منطقه باکو به طریقه سنتی از گذشته های دور مرسوم بود، بهره برداری با روشهای مدرن حفاری از سال ۱۸۷۴ آغاز گردید و تولیدات آن علاوه بر تامین نیازهای داخلی روسیه، به ایران و ترکیه صادر می­شد.

امتیازهای اولیه

در پی اکتشافات فوق الذکر، اکتشاف و بهره برداری از منابع نفتی جهان به مقیاس وسیع آغاز شد و در سوماترا و برمه جویندگان به ذخایر قابل ملاحظه­ای دست یافتند. در ایران نیز تلاش برای اکتشاف منابع نفت آغازگردید. در سال ۱۸۷۲ میلادی و در دوران صدارت میرزا حسن خان سپهسالار، ناصرالدین شاه قاجار امتیاز بهره برداری از کلیه منابع کشور بجز طلا، نقره و جواهرات، همچنین امتیاز ایجاد بانک­ها، راه آهن و کلیه امور اقتصادی و صنعتی کشور را به یکی از اتباع انگلیس بنام بارون پل جولیوس دو رویتر (Baron Paul Julius de Reuter) واگذار کرد. انتشار خبر انعقاد این قرارداد پیش از اولین سفر ناصرالدین شاه به اروپا در سال ۱۸۷۲ محافل بازرگانی دنیا را مات و مبهوت کرد، زیرا این امتیاز، آزادی و حقوق حقه ملتی را به نفع بیگانگان از میان می­برد. رجال وطن پرست و روحانیون نیز صدای اعتراض خود را در مورد انعقاد این قرارداد بلند کردند. بعلاوه رویتر درک کرد که بدون تضمین دولت انگلیس توانایی انتشار اوراق قرضه شش میلیون پوندی برای تاسیس شرکت خود را ندارد. از طرف دیگر اجرای امتیاز نامه موجب می­شد که منازعه­ای بین انگلیس و روس در ایران درگیرد. در مجموع مخالفت شدید دولت روس و اعتراضات رجال و علما به نتیجه رسید و این قرارداد پس از چندی لغو گردید.

در سال ۱۸۸۴ یک شرکت انگلیسی بنام هاتز و پسر (Hots & Son) که به­کار صادرات و واردات مشغول و مرکزش در بوشهر بود امتیازی برای استخراج نفت دالکی (واقع در ۲۲ کیلومتری شمال شرقی برازجان) از دولت ایران تحصیل کرد و چاهی هم حفر نمود که چندان عمیق نبود و به نتیجه نرسید و از این کار صرف نظر کرد و بعدها حقوق خود را به یک شرکت انگلیسی یه نام شرکت معادن ایران” (The Persian Mining Corporation) وا گذار نمود.

رویتر پس از لغو امتیازش به آسانی از دعوی خود دست بردار نبود و گه­گاه توسط سفارت انگلیس به دولت ایران اعتراض و ادعای خسارت می­کرد. پس از روی کار آمدن امین­السلطان به عنوان نخست­وزیر و مأمور شدن سرهنری درومند ولف (Sir Henry Drummond Wolff) به سمت وزیر مختار انگلیس در ایران مذاکراتی برای خاتمه دادن به این ادعا شروع شد. در همان ایام ناصرالدین شاه در صدد تهیه مقدمات سفر سوم خود به اروپا بود و برای این­کار احتیاج به پول داشت. نتیجه مذاکرات امین­السلطان و وزیر مختار انگلیس امتیاز دیگری بود که در سال ۱۸۸۹ به رویتر داده شد که بعد ها به نام امتیاز بانک شاهنشاهی مشهور گشت. طبق این امتیاز بانک مبلغ ۴۰۰۰۰ پوند به دولت قرض داد که مخارج سفر شاه تامین گردد. مطابق مفاد این قرارداد دولت ایران علاوه بر دادن اجازه تاسیس بانک شاهنشاهی امتیاز بهره برداری از منابح معدنی کشور از جمله نفت را به رویتر واگذار کرد.

چندی بعد بانک شاهنشاهی به موجب اجازه­ای که از دولت ایران گرفته بود، حقوقی را که برای استخراج و بهره برداری معادن ایران داشت به شرکت معادن ایرانواگذار کرد. سرمایه شرکت مزبور یک میلیون پوند بود که عده ای از سرمایه داران روسی، بلژیکی و فرانسوی هم در آن سهیم بودند. این شرکت عده­ای مهندس و زمین­شناس به ایران اعزام داشت که مطالعاتی برای کشف معادن بنمایند. همچنین حقوقی را که شرکت هاتز در زمینه اکتشاف نفت تحصیل کرده بود خریداری کرد. آنگاه کارشناسان شرکت در دالکی و جزیره قشم با استفاده از دستگاه­های جدید حفاری به کاوش پرداختند. چاه های اکتشافی در دالکی در سالهای ۱۸۹۱ و ۱۸۹۲ و در قشم در سالهای ۱۸۹۲ و ۱۸۹۳ در محل­هایی که نشانه­های نفتی وجود داشت حفر شد ولی به نتیجه­ای نرسید. شرکت معادن ایران چند سالی بکار مشغول بود ولی چون سرمایه کافی نداشت و هزینه حمل و نقل بسیار بالا بود، در کار خود توفیق نیافت و در پایان مدت ده سال امتیاز آن خود بخود لغو گردید.

در دوران سلطنت ناصرالدین شاه اقداماتی در مورد اکتشاف و استخراج نفت در کویر خوریان واقع در جنوب سمنان توسط دو مالک بزرگ به نام­های حاج علی اکبر امین معادن و حاج علی اصغر امین معادن که صاحبان معادن متعددی بین تهران و مشهد بودند صورت گرفت. دولت وقت به­علت کوشش و پشتکار این دو برادر در جهت منافع عامه، طی فرمانی امتیاز معادن نفت خوریان و معادن دیگری شامل سرب، فیروزه و زغال سنگ را به ایشان واگذار کرد. این امتیاز چند بار دست به دست گردید و بالاخره در ۳۰ آذر ۱۳۰۴ شمسی برابر با ۲۲ دسامبر ۱۹۲۵ میلادی شرکت نفت خوریان با سرمایه پنج میلیون تومان تاسیس گردید. در همان سال مهندسین روسی به ایران آمده و در ده کیلومتری جنوب سمنان به حفر چاه پرداختند. چاه اول پس از یک ماه به مقداری نفت رسید و با شروع حفر چاه دوم به دلیل نامعلومی عملیات متوقف و هر دو چاه مسدود گردیدند.

امتیاز دارسی

در اواخر قرن نوزدهم (۱۸۹۵) ژاک دو مورگان (Jacques de Morgan) فرانسوی که از طرف دولت فرانسه به تحقیقات علمی در ایران مشغول بود مقاله­ای در مجله معادن پاریس (Les Annales des Mines) در باره منابع نفتی قند شیرین در نزدیکی قصر شیرین منتشر کرد. در این هنگام یک نفر ارمنی به­نام آنتوان کتابچی ­خان که در آن موقع رئیس کل گمرکات ایران بود این مقاله را خواند و چون در مسافرت به نقاط غرب از آثار سطحی نفت مطلع شده بود مطمئن گردید که در ایران منابع سرشاری از نفت وجود دارد. این شخص با سرهنری دروموند ولف وزیر مختار قبلی انگلیس در ایران نیز دوست بود، لذا برای دیدار او به پاریس رفت و اطلاعات خود را با او در میان گذاشت و از او خواست تا وی را با سرمایه داران انگلیسی آشنا نماید تا او بتواند آنها را تشویق به کسب امتیاز اکتشاف نفت در ایران بنماید.

در چنین موقعیتی سرهنری دروموند ولف از پاریس به لندن رفت و در آنجا این موضوع را با شخص ثروتمندی بنام ویلیام ناکس دارسی (William Knox D’Arcy) استرالیایی در میان نهاد و اورا تشویق به سرمایه گذاری در منابع نفت ایران کرد. به­دنبال این مذاکرات از کتابچی خان خواسته شد تا به لندن برود و با دارسی آشنا شود. کتابچی خان به لندن رفت و اطلاعاتی راجع به منابع نفت ایران در اختیار دارسی قرارداد و از نوشته های ژاک دو مرگان به­­عنوان شاهد گفته­های خود استفاده کرد. در نتیجه، دارسی تصمیم گرفت که زمین­شناس مطلع و کارآزموده ای را به­نام برلز (H.T. Burles) به همراه معاونش دالتن (Dalton) استخدام و به ایران اعزام نماید تا در این باره گزارش جامعی به او بدهند. این متخصصین پس از مطالعه در محل، گزارش رضایت بخشی ارائه داده و متذکر شدند که کشف نفت در حوالی قصر شیرین و شوشتر بسیار محتمل و در نقاط دیگرهم امید بسیاری وجود دارد.

در بهار سال ۱۹۰۱ آقای آلفرد ماریوت (Alfred L. Marriot) نماینده دارسی که عموزاده و محرم او نیز بود به­همراه کتابچی خان برای گفتگو به ایران رفت تا از دولت ایران امتیازی تحصیل نماید. ضمنا ماریوت سفارش­نامه­ای از سردروموند ولف برای وزیر مختار انگلیس که در آن وقت سر آرتور هاردینگ (Sir Arthur Hardinge) بود به­همراه داشت که همه نوع مساعدت با او بنمایند.

ماریوت و کتابچی خان پس از ورود به تهران پیشنهادی تنظیم کرده و به مظفرالدین شاه تسلیم نمودند. شاه که نگران مخالفت دولت روس بود از قبول آن امتناع کرد. در این موقع هاردینگ دخالت نمود و به ملاقات اتابک (امین­السلطان) رفت و از او تقاضای مساعدت نمود و ضمناً به ماریوت دستور داد که مواعید لازمه را به متصدیان امر داده و آنها را به نحو مطلوب تطمیع نماید. به پیشنهاد اتابک مقرّر شد که هاردینگ نامه­ای به­خط فارسی شکسته برای او بفرستد و شرایط عمده امتیاز را در آن ذکر نماید تا او در موقع مناسبی نامه مزبور را به سفارت روس تسلیم نماید. اتابک این نامه را دریافت کرد و در زمانی که مترجم سفارت روس در تهران حضور نداشت و به ییلاقات کوهستانی رفته بود نامه را به سفارت روس فرستاد. طبیعتا ترجمه نامه ارسالی تا بازگشت مترجم به تاخیر افتاد و اقدامی در مورد آن صورت نگرفت. در این فاصله اتابک از موقعیت استفاده کرد و به اطلاع هیئت دولت رساند که چون سفارت روس به نامه او جواب نداده است دال بر این می­باشد که اعتراضی در این ضمینه نداشته است. لذا هیئت دولت نظر اتابک را تایید کرد و واگذاری امتیاز اکتشاف نفت به دارسی را تصویب نمود. بالاخره در ماه می ۱۹۰۱ (۵ سال قبل از برقراری مشروطیت) امتیاز اکتشاف نفت توسط دارسی در سراسر کشور (به استثنای پنج ایالت شمالی مجاور روسیه: آذربایجان، گیلان، مازندران، گرگان و خراسان) در امتیاز­نامه­ای مشتمل بر ۱۸ فصل، برای مدت شصت سال به امضای مظفرالدین شاه قاجار رسید. در مقابل دارسی متعهد شد که در ظرف دو سال شرکتی را تاسیس نموده و اقدامات لازم جهت اکتشاف و بهره برداری را شروع نماید. او همچنین متعهد شد که بیست هزار سهم یک پوندی را به ایران واگذار نماید و بیست هزار پوند هم وجه نقد پرداخت کرده و سالانه ۱۶ درصد منافع حاصله را به­عنوان حق امتیاز به دولت ایران بپردازد. بعلاوه به ایران حق داده شد که یک نفر نماینده از طرف خود در شرکت داشته باشد. در دنباله این جریان شرکتی بنام شرکت اولیه اکتشاف (The First Exploration Company) با سرمایه ششصد­هزار پوند تشکیل گردید و یک گروه حفاری تحت نظر ویلیام رینولدز (William Reynolds) به ایران فرستاده شد. رینولدز در سنین پنجاه سالگی بود و از تجربه کافی عملیات حفاری درسوماترا برخوردار بود، بعلاوه چون قبلا در هندوستان در زمینه مدیریت تجربه آموخته بود، سرپرستی کلیه امور در مناطق حفاری به او واگذار شد. همچنین چند مهندس و تعدادی حفار لهستانی و یک دکتر را راهی ایران نمودند.

کشف نفت در مسجد سلیمان

حدود شش ماه پس از کسب امتیاز توسط دارسی، ماشین آلات حفاری به منطفه­ای بنام چاه سرخ در حوالی قصر شیرین و در بین راه تهرانبغداد رسید و عملیات حفاری آغاز گردید. اولین چاه در این منطقه در تابستان ۱۹۰۳ در عمق ۵۰۷ متری به مقداری گاز و آب شور برخورد کرد و چند ماه بعد چاه دوّم نیز در عمق مشابهی به نفت رسید. در ژانویه ۱۹۰۴ بهره برداری از چاه شماره ۲ به میزان ۱۲۰ بشکه در روز آغاز شد ولی چون این بازدهی بسیار اندک و فاصله منطقه از خلیج فارس زیاد بود بهره برداری از آن مناسب تشخیص داده نشد. علاوه بر آن این چاه ناگهان خشک گردید. در نتیجه دستگاه­های حفاری به مناطق جنوبی­تر یعنی حوالی شوشتر انتقال یافت. دارسی تا اواخر سال ۱۹۰۴ مبلغی در حدود ۲۲۵۰۰۰ پوند در ایران سرمایه گزاری کرده ولی به نتیجه نرسیده بود، لذا قصد واگزاری امتیاز خود به دیگران از جمله فرانسویان را داشت که لرد فیشر (Lord Fisher) به فرماندهی نیروی دریائی انگلیس تعیین گردید.

لرد فیشر از مدتها قبل در صدد بود که سوخت کشتی­های جنگی انگلیس را از زغال سنگ به نفت تبدیل کند و برای انجام این امر به ۵۰۰۰۰ تن (۳۰۰۰۰۰ بشکه) نفت در سال نیاز داشت. او از یکی از سرمایه داران انگلیسی بنام لرد استراتکونا (Lord Strathcona) خواست تا با سرمایه خود به دارسی کمک کند و بخشی از سهام شرکت او را خریداری نماید. از طرف دیگر وسایلی فراهم شد تا شرکت نفت برمه که آن نیز یک شرکت انگلیسی بود، بخش دیگری از سهام شرکت دارسی را خریداری و به این ترتیب به اکتشافات نفتی در ایران کمک نماید. این شرکت علاوه بر دراختیار داشتن چاه­های نفت در برمه دارای تصفیه­خانه­ای در رانگون بود، ولی به دلیل محدود بودن ذخایر نفتی شناخته شده برمه توانایی تامین نیازمندی­های نفتی نیروی دریایی انگلستان را نداشت. درنتیجه در ماه می سال ۱۹۰۵ با همکاری شرکت نفت برمه و لرد استراتکونا شرکت جدیدی بنام سندیکای امتیازات (Concession Syndicate) که مرکز آن در گلاسگو بود جایگزین شرکت قبلی گردید. شرکت جدید برای پیشبرد مقاصد خود قراردادی با سران ایل بختیاری امضا کرد و آنها متعهد شدند که در برابر دریافت حقوق معینی حفاظت اموال و تاسیسات شرکت را در منطقه عملیات عهده دارگردند.۱ این شرکت حفاری­های خود را به نزدیکی رامهرمز منتقل نمود و در این منطقه دو حلقه چاه به عمق های ۶۶۱ و ۵۹۱ متر حفر کرد ولی هیچکدام به نفت نرسیدند. لذا عملیات حفاری تحت سرپرستی ویلیام رینولدز به منطقه مسجد سلیمان منتقل گردید. حفاری اولین چاه در ژانویه ۱۹۰۸ آغاز وحفاری چاه دوم در ماه مارس همان سال شروع شد. در ماه آوریل، عدم دسترسی به نفت کم­کم باعث نومیدی گردیده و مقامات شرکت را به فکر توقف عملیات انداخته بود. در این مورد در تاریخ ۲۰ ماه می ۱۹۰۸ تلگرافی از طرف شرکت برای رینولدز ارسال و از او خواسته شد که عملیات حفاری را تعطیل و ماشین آلات را به بندر محمره (خرمشهر ) منتقل کند. از شگفتی های سرنوشت اینکه رینولدز که امید زیادی به مسجد سلیمان داشت تصمیم گرفت که تا رسیدن متن کتبی دستور باپست به عملیات حفاری ادامه دهد. درنتیجه در ساعت چهار و نیم صبح ۲۶ ماه می ۱۹۰۸ اولین چاه در عمق ۳۶۰ متری به نفت رسید و نفت و گاز تا ارتفاع ۱۵ متری فوران نمود و رینولدز دست به اقدامات احتیاطی و کنترل چاه زد. چند روز بعد چاه دوّم در عمق ۳۰۷ متری به نفت رسید و نفت با فشار زیاد فوران نمود.

رینولدز به کار خود در شرکت ادامه داد تا اینکه در سال ۱۹۱۱ به خدمت او خاتمه داده شد. او به ونزوئلا رفت و در فعالیتهای اکتشاف نفت در آن کشور شرکت نمود و در سال ۱۹۲۵ دنیا را بدرود گفت.

به دنبال کشف نفت در ۱۹۰۸ در مسجد سلیمان، نفت در میدان­های دیگری نیز کشف شدند که تعدادی از آنها عبارتند از: نفت شاه (۱۹۲۳)، هفتگل (۱۹۲۷)، آقاجاری (۱۹۳۶)، گچساران (۱۹۳۷)، نفت سفید (۱۹۳۸)، اهواز (۱۹۵۸) و خارک، پازنان و بی­بی­حکیمه (۱۹۶۱).

تاسیسات تصفیه و بارگیری نفت در آبادان

به دنبال کشف نفت در مسجد سلیمان، در ماه آوریل ۱۹۰۹ نام شرکت از سندیکای امتیازاتبه شرکت نفت انگلیس و ایران” (Anglo-Persian Oil Company) تغییر یافت. در این تغییر و تبدیلات، تمام حقوق دارسی به شرکت جدید انتقال یافت و خود او به عضویت هیئت مدیره شرکت در آمد.۲ در این هنگام به منظور بهره برداری از منابع کشف شده تصمیم گرفته شد تا نفت خام از مسجد سلیمان با خط لوله­ای بطول ۲۲۰ کیلومتر به آبادان منتقل و در آن محل تاسیسات تصفیه و بارگیری نفت ایجاد گردد. اراضی مورد نیاز پالایشگاه را شیخ خزعل حاکم محمره (خرمشهر) به­موجب قراردادی در اختیار شرکت گذاشت و توافق شد که علاوه بر اجاره سالانه، وامی به مبلغ ده هزار پوند به شیخ داده شود و شخص شیخ و خانواده­اش از حمایت دولت انگلیس برخوردارگردند. عملیات احداث خط لوله در اکتبر۱۹۰۹ شروع و در سال ۱۹۱۲ تکمیل گردید و اولین محموله نفت خام در این سال صادر شد. تعداد جاه­های نفت مسجد سلیمان بتدریج افزایش یافت و در سال ۱۹۱۴ به ۳۰ حلقه رسید. بهره برداری از پالایشگاه آبادان در سال ۱۹۱۴ با ظرفیت ۱۲۰۰۰۰ تن (معادل۷۲۰۰۰۰ بشکه) در سال آغاز گردید. بین سالهای ۱۹۱۵و ۱۹۱۹ خط لوله دیگری برای حمل نفت از مسجد سلیمان به آبادان کشیده شد و ظرفیت دو خط لوله به سه میلیون تن (۱۸ میلیون بشکه) در سال رسید. همچنین ظرفیت پالایشگاه آبادان تا یک میلیون تن (معادل شش میلیون بشکه) در سال، در پایان جنگ جهانی اول افزایش یافت.

لازم به تذکر است که تا سال ۱۹۲۳ تقریبا تمام نفت مصرفی کشور که بالغ بر ۲۹۰۰۰ تن (۱۷۴۰۰۰ بشکه) می­گشت از روسیه تأمین می­شد و حتی در سال ۱۹۲۹ که مصرف نفت در کشور بالغ بر ۷۲۰۰۰ تن (۴۳۲۰۰۰ بشکه) شده بود باز هم هفتاد در صد نفت مصرفی از روسیه وارد میشد. از سال ۱۹۳۳ توزیع نفت در سراسر کشور از نفت داخله تامین می­گردید و مصرف آن رو به افزایش بود بطوریکه در سال ۱۹۴۱ این مصرف بالغ بر۲۷۰۰۰۰ تن (۱۶۲۰۰۰۰ بشکه ) گردید.

نتیجه

با کشف نفت در مسجد سلیمان با سرمایه گذاری ویلیام ناکس دارسی استرالیایی، نام ایران به عنوان خاستگاه نخست صنعت نفت خاورمیانه ثبت شد و فصل جدیدی در تاریخ ژئوپلیتیک و اقتصادی خاورمیانه گشوده شد. بعلاوه کشف نفت در ایران و اداره آن توسط یک شرکت انگلیسی به دولت انگلستان اجازه داد تا به یک منبع مهم انرژی دسترسی پیدا کند و این دسترسی برای موفقیت انگلستان در جنگ جهانی اول سرنوشت ساز بود.۳ بلاخره کشف نفت در ایران کمپانی­های نفتی بین المللی را تشویق کرد تا در سایر کشور های منطقه خاورمیانه دست به اکتشاف نفت بزنند و به ذخایر عظیمی دسترسی پیدا کنند. به این ترتیب نفت در عراق در سال ۱۹۲۳، در بحرین در سال ۱۹۳۲، در کویت درسال ۱۹۳۷، در عربستان سعودی در سال ۱۹۳۸ و در قطر در سال ۱۹۳۹ کشف گردید و عامل اصلی بحران­های سیاسی منطقه و موفقیت­ها و ناکامی­های مردم آن شد.

منابع چاپی

ستوده تهرانی، علی اصغر (۱۳۷۱). نگاهی کوتاه به صنعت نفت. تهران، چاپخانه رشدیه. ۲۲۱ صفحه.

فاتح، مصطفی (۱۳۸۴). ۵۰ سال نفت ایران. تهران، نشر علم. ۶۸۲ صفحه.

وحید مازندرانی، ع (۱۳۵۰). امتیاز نامه دارسی امتیازنامچه نفت و موم طبیعی معدنی“. مجموعه عهد نامه های تاریخی ایران از عهد هخامنشی تا عصر پهلوی، ۵۵۹ قبل از میلاد ۱۹۴۱ (۱۳۲۰ شمسی). صفحات ۲۰۹ تا ۲۱۱. تهران، انتشارات وزارت امور خارجه شاهنشاهی. ۲۳۸ صفحه.

منابع اینترنتی

فریدون قاسمی (نویسنده مقاله)

ویلیام ناکس دارسی

ماریوت نماینده دارسی

ویلیام رینولدز (کارشناس حفاری)

۱۱ این قرارداد که با پادرمیانی کنسول انگلیس در اصفهان و بدون اطلاع مقامات دولتی ایران انعقاد یافته بود، هیچگاه مورد شناسایی و قبول دولت ایران واقع نشد و سرانجام در سال ۱۹۲۴ پس از روی کار آمدن رضاشاه پهلوی رسماً لغو گردید.

۲۱ در سال ۱۹۳۵ نام شرکت به Anglo-Iranian Oil Company و در سال ۱۹۵۴ به British Petroleum (BP) تغییر یافت.

۳۲ در جریان جنگ جهانی اول، خطوط لوله انتقال نفت و تلمبه خانه­های آن مورد خرابکاری عوامل آلمانی قرارگرفت و تعمیر آنها شش ماه بطول انجامید.